De hele dag door gebruik je je stem: om uitleg te geven, om voor te lezen, om leerlingen te roepen, om te zingen en ga zo maar door. Het is belangrijk dat je stem gezond is en goed functioneert. De klank van je stem bepaalt voor bijna veertig procent hoe je boodschap overkomt. Maar hoe zorg je goed voor je stem?
Een goede houding
De basis voor een draagkrachtige stem is een goede houding. Een goede houding zorgt voor ademruimte en een goede regulering van de adem. Je hebt voldoende adem nodig om je stembanden goed te laten trillen en zo voor stembereik te zorgen. Probeer daarom altijd rechtop te zitten en het liefst zelfs te staan wanneer je tot achter in het lokaal verstaanbaar wilt zijn.
Check af en toe je houding als je spreekt:
- Je voeten staan op heupbreedte en je tenen wijzen zo mogelijk recht naar voren.
- Je knieën zijn licht gebogen. Dat wil zeggen: niet helemaal overstrekt, maar zo, dat je licht kunt veren.
- Je rug is recht. Je kunt je bekken even wat naar voren en naar achteren kantelen en dan tot rust komen in een middenpositie.
- Je schouders zijn laag. Trek ze eens op richting je oren en laat ze daarna weer zakken.
- Je hoofd staat recht op je romp, alsof je hoofd omhoog wordt getild met een touwtje aan je kruin.
Articuleren
Naast volume is articuleren ook erg belangrijk voor de verstaanbaarheid. Volgens onderzoek is articuleren zelfs belangrijker dan volume! Als de leerlingen je niet goed verstaan, probeer dan wat rustiger te spreken en duidelijk te articuleren in plaats van luider te spreken. Een duidelijke articulatie begint met het bewegen van de kaak, tong en lippen. Bijvoorbeeld de /aa/ met kaakval (laat je kaak zakken) en de /oo/ met lipronding.
Spreek niet te lang door op een ademhaling
Lang spreken voor een groep vraagt veel van je stem. Je stem is een spier, die na hard werken rust verdient. Probeer daarom na een uur spreken voor een groep je stem minimaal vijf minuten rust te geven. Ook tijdens het spreken zelf is het belangrijk niet al te lang door te spreken op één ademhaling. Las bij het voorlezen bijvoorbeeld een adempauze in bij elke punt en komma.
Wanneer je keel vermoeid voelt of je stem schor of hees klinkt, neem dan even stemrust. Spreek even helemaal niet, neem een slokje water en zoem of neurie even zachtjes. Dit doe je door de /m/ zachtjes aan te houden. Je kunt de klank bij je neus, bij je keel en zelfs in je voorhoofd voelen trillen.
‘Je stem is een spier, die na hard werken rust verdient.’
Goed roepen
Wanneer er in de klas veel rumoer is, is het lastig om je stem daar bovenuit te laten klinken. Je stem valt dan weg in het achtergrondlawaai. Spreek met je groep een teken of een geluid af dat betekent dat de leerlingen stil moeten zijn. Zo kun jij je stem sparen. Moet je toch een keer roepen, let er dan op dat je roept met een goede adem-stemkoppeling, met voldoende buiksteun: je buik beweegt naar binnen wanneer je roept.
Voorleesstem
Tijdens het voorlezen is het natuurlijk heel leuk om het verhaal levendiger te maken met verschillende stemmetjes. Kijk hier wel mee uit. Acteurs zijn getraind in het gebruiken van een andere stem. Wanneer je dit ongetraind doet gedurende een langere periode, kan dat schadelijk zijn voor je stem. Maak het dus niet te ingewikkeld en gebruik vooral intonatie en niet een compleet andere stem.
Intonatie is variatie in volume en toonhoogte en af en toe een wat langere pauze. Op die manier heb je niet veel verschillende stemmetjes nodig om het verhaal toch boeiend over te brengen.
Heb je al langer dan zes weken last van je stem? Een vermoeid gevoel in je keel, een schor/hees stemgeluid, constant de neiging om te kuchen of je keel te schrapen of onvoldoende luidheid? Neem dan contact op met je huisarts of een logopedist. Vrijwel alle logopedisten werken met directe toegankelijkheid. Dat wil zeggen dat je ook zonder verwijzing welkom bent. Het onderzoek en de behandeling kunnen dan meteen beginnen! Voor meer informatie kun je kijken op stemplatform.nl.
Hydrateren
De stem bestaat uit twee kleine spiertjes met een laagje slijmvlies eroverheen. Het is belangrijk dat deze slijmvliezen goed gehydrateerd blijven. Misschien merk je in een droge ruimte, met airco bijvoorbeeld, weleens dat je een prikkelhoest krijgt. Je stemplooien zijn dan wat droger en daardoor raken ze geïrriteerd. Het is dus goed om de stem te hydrateren. Dit doe je door voldoende water te drinken. Een flesje water op je bureau neerzetten kan helpen om eraan te denken. Drink niet te veel koffie en zwarte thee, want deze dranken drogen de stemplooien juist uit.
Ontspanning
De stem werkt het best bij een goede gezondheid. Ook een goede nachtrust en ontspanning dragen bij aan een gezonde stem. Stress is niet goed. Stress zorgt voor meer spanning in het nek-, schouder- en keelgebied. Je trekt onbewust je schouders omhoog, je klemt je kaken op elkaar en je ademhaling verschuift van je buik naar je borst. Daardoor haal je hoger, oppervlakkiger adem.
Bij veel spanning in dit gebied kun je zelfs het gevoel krijgen dat er iets in de weg zit, het kan voelen als een brok of een graatje in de keel. Ontspanningsoefeningen zorgen ervoor dat de spanning weer wat afneemt. Je kunt die variëren van even bewust de schouders laten zakken, je voeten goed op de grond zetten op heupbreedte en drie keer rustig uitademen via de mond tot een uitgebreide bodyscan. Net waar jij behoefte aan hebt en wat haalbaar is.
Don’ts
Wat heeft een nadelig effect op je stem en kun je dus het best zoveel mogelijk mijden?
- Roken en (te veel) alcohol drinken.
- Schreeuwen.
- Fluisteren (zacht praten mag wel, maar fluisteren is erg vermoeiend voor de stem).
- Kuchen en keelschrapen; hoest dan liever, maar wel met voldoende adem en niet te luid.
- Gekke stemmetjes gebruiken.
Masja de Graauw is logopedist. Eveline van Kleef is zowel logopedist als praktijkhoudster bij Logopediepraktijk Houten.
Dit artikel is eerder verschenen in Praxisbulletin.
