Bij toegankelijk lesmateriaal denk je misschien aan speciale versies van lesboeken voor leerlingen met een beperking, bijvoorbeeld boeken die omgezet zijn in braille. Maar volgens productmanager digitaal en accessibility officer Wouter Würdemann van uitgeverij Malmberg begint toegankelijk lesmateriaal al bij de vraag hoe het vanaf de tekentafel wordt ontworpen. ‘Iets wat vanzelfsprekend lijkt, werkt niet voor alle leerlingen.’
Wist je dat iets ogenschijnlijk eenvoudigs als kleurgebruik, contrast of de navigatie in een digitale tool, kan bepalen of een leerling in jouw klas zelfstandig aan de slag kan? Wouter Würdemann verdiepte zich in inclusief onderwijs en toegankelijk publiceren, nadat vorig jaar de Europese wetgeving bepaalde dat digitale producten en diensten voortaan voor iedereen – dus ook mensen met een beperking – toegankelijk moeten zijn. ‘Officieel hoeven uitgeverijen nog niet te voldoen aan deze nieuwe wetgeving, maar wij hebben gezegd: ook al is er voor het onderwijs nog niet zo’n strenge wetgeving, we gaan er wel alvast mee aan de slag. We zijn ons nieuwe lesmateriaal gaan screenen en hebben gekeken naar zaken als kleurgebruik, lettertypes, contrast en digitale navigatie. Alle kinderen hebben recht op kennis en onderwijs en als uitgever moet je er alles aan doen om lesmateriaal zo toegankelijk mogelijk te maken. Dat geldt voor boeken én voor digitale leermiddelen.’
Kleur en contrast
Maar wat betekent toegankelijkheid voor leerlingen nu in de praktijk? ‘Kinderen met een visuele beperking worstelen met bepaald lesmateriaal. Sommige dingen kunnen ze niet zien, andere dingen kunnen ze niet gebruiken. Bij een rekenoefening in een van onze lesboeken voor groep 3 hadden we bijvoorbeeld een groene appelboom met rode appels. Als jij een klas hebt van 25 kinderen, zitten daar ook leerlingen tussen die kleurenblind zijn. Die zien door het geringe kleurcontrast die appels niet of nauwelijks. Iets wat voor de meeste mensen vanzelfsprekend lijkt, werkt voor een deel van de leerlingen helemaal niet.’
Volgens de productmanager zijn dat precies de details waar je bij de ontwikkeling van lesmateriaal rekening mee moet houden. ‘Voorheen keken we vooral: ziet het er leuk uit, is het fris, is het vrolijk? Niemand dacht na over de vraag wat een kleurenblinde leerling eigenlijk ziet. Inmiddels kunnen we afbeeldingen door speciale tools halen die laten zien hoe iemand met kleurenblindheid een afbeelding ziet. Dan schrik je soms behoorlijk van de uitkomst.’
Toegankelijke digitale leermiddelen
Toegankelijkheid gaat bovendien over meer zaken. Denk bij digitale leermiddelen aan navigatie en voorleesbaarheid. ‘Blinde leerlingen werken op een bepaalde manier met een toetsenbord, een brailleregel en software die scherminhoud voorleest. Als een digitaal platform niet goed navigeerbaar is met een toetsenbord, lopen deze kinderen vast. Ook de volgorde waarin informatie vanuit een online tool wordt voorgelezen, is belangrijk. Ik heb tijdens een schoolbezoek bij leerlingen gezien dat de cursor van links naar rechts over het scherm sprong, waardoor informatie in een onlogische volgorde werd voorgelezen. Zo wordt een eenvoudige opdracht ineens ontzettend ingewikkeld.’ Op dit moment is de uitgeverij aanpassingen hierin aan het ontwikkelen. ‘Leerlingen moeten logisch door een pagina kunnen bewegen met de tabtoets. Knoppen krijgen duidelijke labels, zodat schermlezers weten wat ze moeten voorlezen. Ook kijken we naar logische URL’s en URL-structuren, zodat gebruikers altijd weten waar ze zich bevinden.’
Transcripties en gebarentaal
Beeldmateriaal en video’s kun je als uitgever ook toegankelijker publiceren. ‘Veel opdrachten zijn gekoppeld aan instructiefilmpjes. Een slechtziende leerling moet kunnen begrijpen wat er op het scherm gebeurt. Daarom werken we aan transcripties en beschrijvingen van visuele informatie.’ Voor leerlingen met een auditieve beperking vraagt dat weer andere oplossingen. ‘Samen met experts hebben we gekeken naar onze instructiefilmpjes voor spelling. Daarbij hebben we ondersteuning in gebarentaal toegevoegd. Voor dove leerlingen maakt dat een enorm verschil, omdat spelling voor een groot deel auditief is ingericht.’
‘We proberen toegankelijk echt in ons DNA te krijgen. Dit houdt in dat we vanaf het begin van de ontwikkeling van lesmateriaal nadenken over de vraag: als ik deze afbeelding maak of deze opdracht ontwerp, kan iedere leerling hier dan mee werken? Dat betekent bewustwording bij ontwikkelaars, vormgevers en auteurs.’
Balans tussen didactiek en toegankelijkheid
Toch blijft het zoeken naar balans. Want niet alles kan volledig toegankelijk worden gemaakt zonder dat de didactische werking van een opdracht verandert. Würdemann: ‘Soms gebruiken we kleuren bewust als onderdeel van een lesconcept. Dan moet je afwegen: wat gebeurt er als je dat helemaal aanpast? Toegankelijkheid is belangrijk, maar uiteindelijk moet het lesmateriaal ook zijn didactische doel blijven vervullen. Daarom kijken we telkens opnieuw wat mogelijk is en waar onze grenzen liggen.’
In de praktijk
Door toegankelijkheid mee te nemen in het hele proces wordt het lesmateriaal voor alle leerlingen beter. Ook voor leerkrachten biedt toegankelijk lesmateriaal grote voordelen; zo kunnen leerlingen zonder extra hulp met het materiaal uit de voeten. ‘Ik zag bijvoorbeeld een les over breuken waarbij leerlingen werkten met vergrote versies van het lesmateriaal. Omdat het contrast in bepaalde afbeeldingen onvoldoende was, liep de leerkracht voortdurend rond met een zwarte stift om lijnen en vakken aan te zetten. Dat kost veel tijd. De hoop is dat zulke aanpassingen tijdens de les straks niet meer nodig zijn en dat je als docent gewoon kunt doen waar je voor bent: lesgeven.’
