Aan het begin van een nieuw schooljaar is het logisch om vooruit te kijken: waar wil je met je leerlingen naartoe en hoe weet je onderweg of ze op koers liggen? In dit artikel lees je hoe je met backward design en constructive alignment bewuster kunt nadenken over leerdoelen, toetsing en onderwijsactiviteiten. Zo zet je toetsing betekenisvol in: niet als doel op zich, maar als onderdeel van het leerproces.
Marja Goedkoop stond jarenlang voor de klas als docent geschiedenis en heeft een achtergrond in onderwijskunde. Ze ondersteunt als trainer van JIJ! scholen bij het verbeteren van leren en lesgeven. Lees ook haar artikel ‘Waarom leerlingen het minder druk krijgen als we meer gaan toetsen’ in Toets! Special #6.
Naar welke bergtop zijn we op weg?
Vergelijk deze periode met een bergwandeling. Je doet je wandelschoenen aan, neemt wat eten mee en begint te lopen. Maar zonder helder doel, passende route en goede uitrusting blijkt waarschijnlijk al snel dat je niet goed voorbereid bent. In het onderwijs is het soms hetzelfde. Na de zomer starten we meestal met lesgeven en toetsen, zonder uitgewerkt te hebben welke ‘bergtop’ we precies met de leerlingen willen bereiken. Ervaren bergbeklimmers pakken zoiets anders aan. Ze bepalen vooraf hun bestemming en stemmen hun voorbereiding daarop af. Zo kun je ook het schooljaar starten: door eerst het einddoel te bepalen. Wat willen we dat leerlingen leren, en hoe zorgen we ervoor dat ons onderwijs en onze toetsen daarbij passen?
Doelgerichter toetsen
Dat vraagt om bewuste keuzes: wat willen we leerlingen leren, hoe richten we het onderwijs daarop in en wat willen we met toetsing zichtbaar maken? In het boek Understanding by Design introduceerden onderwijskundigen Wiggins en McTighe de term backward design. Deze aanpak helpt om onderwijs te ontwerpen door achteruit te redeneren: eerst bepaal je wat een leerling aan het einde van een periode moet weten, begrijpen en kunnen. Vervolgens kijk je welk ‘bewijs’ nodig is om vast te stellen of dat resultaat is bereikt. Pas daarna kies je de leeractiviteiten die leerlingen helpen om die doelen te halen.
Neem als voorbeeld een geschiedenisles over de Koude Oorlog. Het lesontwerp start met het einddoel dat leerlingen de ideologische strijd en de rol van propaganda tijdens de Koude Oorlog begrijpen en kunnen analyseren. Als bewijs van deze beheersing analyseren en vergelijken leerlingen Amerikaanse en Sovjet-propagandaposters. De lessen over de Koude Oorlog, ideologieën, propaganda en bronanalyse bereiden leerlingen voor op deze eindopdracht.
Door toetsing af te stemmen op de leerdoelen ontstaat samenhang tussen wat de leerlingen leren, hoe zij leren en hoe hun ontwikkeling zichtbaar wordt. Onderwijswetenschappers Biggs en Tang noemen de afstemming tussen doelen, onderwijs en toetsing constructive alignment. Toetsen worden door deze benadering doelgerichter en zijn geen doel op zich.
Praktische afstemming
Enkele praktische vragen om mee te nemen bij de start van het nieuwe schooljaar:
- Welke leerdoelen zijn relevant voor je vak? Welke kennis, vaardigheden en inzichten mogen leerlingen volgens jou niet missen? En hoe sluiten deze doelen aan op de doorlopende leerlijn?
- Wat toetsen we? Welke leerdoelen wil je zichtbaar maken? Welke toetsvorm is hiervoor geschikt? Wanneer kies je voor een methodegebonden toets – die inzicht biedt in de beheersing van het leerdoel – en wanneer voor een methode-onafhankelijke toets, die zicht biedt op de bredere ontwikkeling van leerlingen?
- Wanneer toets je? Is het bewijs nodig om het leren van een leerling bij te sturen of een beslissing te nemen tijdens een overgangsvergadering? Op welke momenten heb je het geleverde bewijs van leerlingen nodig?
- Hoe maak je gebruik van de resultaten? Hoe analyseer je de resultaten? Hoe pas je het onderwijs aan? Op welke manier kun je de resultaten inzetten om leerlingen verder te helpen? Welke rol speelt formatief evalueren gedurende het leerproces?
- Hoe betrek je alle partijen bij toetsen? Hoe kun je leerlingen betrekken bij het formuleren van doelen en het beoordelen van hun voortgang en prestaties? Hoe kunnen ouders worden geïnformeerd over doelen, voortgang en resultaten? Welke taken zijn er voor de vaksecties, docenten en teamleiders? Wie ontwikkelt toetsen en wie analyseert de resultaten?
Een succesvolle bergbeklimming begint niet met de eerste stap, maar al bij de voorbereiding. Voor onderwijs geldt hetzelfde: door vooraf na te denken over wat we willen bereiken en hoe we dat zichtbaar maken, kan toetsing doelbewust worden ingezet. Backward design betekent niet dat iedere les vooraf volledig vastligt: onderweg blijft er voldoende ruimte om aan te sluiten op actualiteiten en op wat leerlingen laten zien, maar het geeft toetsing wel een betekenisvolle plek binnen het leerproces.
Bronnen
- Understanding by Design – Wiggins en McTighe (1998)
- Teaching For Quality Learning at University, What the Student does – Biggs en Tang (2011)
