Een student staart naar haar lege scherm terwijl de rest van de klas werkt. Op de vraag of ze hulp nodig heeft, volgt een schouderophalen: ‘Geen motivatie.’ Het is een scenario dat elke mbo-docent herkent en dat vaak leidt tot frustratie in het team. Maar wat als we motivatie niet langer zien als een karaktertrek, maar als een batterij die opgeladen moet worden?
Achter gedrag dat op demotivatie lijkt, gaan vaak onbeantwoorde vragen schuil: Kan ik dit wel? Waarom moet ik dit leren? Voel ik me hier gesteund? Wanneer deze vragen onbeantwoord blijven, daalt de leerenergie. Niet omdat de student niet wil, maar omdat de voorwaarden voor leren onder druk staan.
Het brein als ‘werk in uitvoering’
Om de leerenergie van mbo-studenten te begrijpen, moeten we kijken naar de biologie. Jelle Jolles, expert op het gebied van neuropsychologie, benadrukt dat het tienerbrein tot ver na het twintigste jaar ‘werk in uitvoering’ is. De prefrontale cortex – het gebied dat verantwoordelijk is voor planning, impulsbeheersing en overzicht – rijpt als laatste uit. In de praktijk betekent dit dat een student die niet start, vaak simpelweg de eerste stap niet kan overzien.
De docent kan hier fungeren als de ‘externe prefrontale cortex’. Door structuur en nabijheid te bieden, help je de student om zijn leerenergie te kanaliseren. Wat wij labelen als ‘onwil’, is vaak een biologisch onvermogen om tot actie over te gaan zonder de juiste pedagogische prikkel.
Het Leerenergiekompas: vijf dimensies
Het Leerenergiekompas is een praktijkgerichte vertaling van de Zelfbeschikkingstheorie van Deci en Ryan naar de mbo-praktijk. Het helpt docenten om verder te kijken dan de oppervlakte via vijf dimensies:
- Betekenis: Generatie Z vraagt sneller naar de ‘waarom-vraag’. In het mbo is de koppeling met de beroepspraktijk de motor. Zodra het nut van een opdracht vaag blijft, lekt de energie weg.
- Competentie: Vertrouwen in eigen kunnen is cruciaal. Studenten die geloven dat ze een taak aankunnen, tonen meer doorzettingsvermogen. Kleine succeservaringen zijn hierbij de beste brandstof.
- Relatie: Leren is een sociaal proces. Een student die zich gezien voelt door een authentieke docent, durft meer risico’s te nemen. De relatie is de fundering waarop leerenergie wordt gebouwd.
- Autonomie: Dit betekent niet dat studenten alles zelf bepalen, maar dat ze invloed ervaren. Eigenaarschap groeit wanneer studenten binnen duidelijke kaders keuzes mogen maken in hun aanpak.
- Energie en herstel: Leren vraagt mentale ruimte. Factoren zoals slaaptekort, stress of een te hoge cognitieve belasting dempen de leerenergie.
Zo gebruik je het Leerenergiekompas in de praktijk
Het kompas is geen complex stappenplan, maar een instrument voor de hectiek van de lesdag. In het artikel van Marloes Janknegt over Wat is de leerenergie van generatie Z – Generatiedeskundige wordt beschreven hoe dit model het gesprek tussen docent en student opent.
- De 10-minuten check: Gebruik het kompas als gespreksstarter in een SLB-gesprek. Laat de student een score van 1 tot 10 geven op de vijf dimensies. Focus niet op het cijfer, maar op het verhaal: ‘Ik zie een 4 op competentie; wat heb je van mij nodig om naar een 5 te gaan?’.
- Micro-interventies: Soms is een grote analyse niet nodig. Zie je een student afhaken? Check bij de student in om kort te reflecteren: is dit een gebrek aan structuur of een gebrek aan betekenis?
- Samen starten: Help het rijpende brein door de eerste twee minuten samen te doen. Formuleer de eerste zin of zet de benodigde spullen klaar. De drempel om daarna zelfstandig verder te gaan, is dan aanzienlijk lager.
Van motivatieprobleem naar pedagogische vraag
Door met de bril van leerenergie naar gedrag te kijken, verandert jouw rol. Je bent niet langer aan het ‘trekken’ aan een ongemotiveerde student, maar je onderzoekt welke voorwaarde voor groei ontbreekt. Zoals Marloes Janknegt in haar artikel concludeert, ontstaat leerenergie in de interactie tussen student en omgeving.
Wanneer we stoppen met oordelen over inzet en starten met het ondersteunen van het ontwikkelende brein, ontstaat er ruimte voor echte groei. Want achter elke student die zijn schouders ophaalt, zit een motor die simpelweg wacht op een vonk.
Bronnen en verder lezen:
- Onderzoek leerenergie generatie Z in het mbo – Marloes Janknegt
- Het tienerbrein – Jelle Jolles
- Zelfbepalingstheorie
Judith Peinemann is oprichter van Studio Umoya. Ze begon haar carrière als pedagoog en docent omgangskunde. Op dit moment combineert ze die praktijkervaring als onderwijskundig pedagoog met een specialisatie in opleidingskunde en toegepaste sociale psychologie.
