De schrijfvaardigheid bij jongeren gaat sterk achteruit, zo blijkt uit een rapport van de onderwijsinspectie dat vorig jaar november naar buiten kwam. Een zorgwekkend signaal, aangezien schrijven een vaardigheid is die jongeren de rest van hun leven nodig hebben. Moeilijk om je leerlingen te enthousiasmeren? Creatief schrijven kan een manier zijn om leerlingen vaker en met meer motivatie te laten oefenen met taal.
Ruim een zesde (17 procent) van de middelbare scholieren kan aan het einde van de tweede klas nog geen eenvoudige verhalen en berichten schrijven, blijkt uit een rapport van de onderwijsinspectie afgelopen november. Van de leerlingen in het vmbo-basis en -kader haalt 40 procent niet het niveau dat ze eigenlijk al aan het einde van de basisschool – of zelfs iets daarvoor – moeten behalen. Dat zijn tienduizenden leerlingen met een risico op laaggeletterdheid, aldus de inspectie.
Schrijven als basisvaardigheid
Goed kunnen schrijven is meer dan foutloos spellen of nette zinnen maken. Leerlingen hebben schrijfvaardigheid nodig om hun gedachten te ordenen, informatie te verwerken en zich duidelijk uit te drukken – op school én daarbuiten. Ze gebruiken schrijven bij vrijwel elk vak: van een bron samenvatten bij geschiedenis tot een redenering opschrijven bij biologie of een stageverslag maken in het mbo.
Juist daarom is schrijven een basisvaardigheid die aandacht verdient in de hele school. Bovendien kan er een positieve wisselwerking ontstaan: wie via creatieve schrijfopdrachten meer plezier krijgt in taal, kan ook gemotiveerder raken om te lezen. Stichting Lezen wijst erop dat er mogelijk een positieve spiraal bestaat tussen literair lezen en creatief schrijven: de activiteiten versterken elkaar dan over en weer. Creatief kan een laagdrempelige manier zijn om leerlingen vaker met taal te laten oefenen.
‘Jongeren hebben namelijk een enorme behoefte om zich uit te drukken als ze zich ontwikkelen.’
— Renée den Breems, Hoofd Leesbevordering & Advies bij Passionate Bulkboek
Creatief schrijven als ingang
Een sollicitatiebrief of betoog schrijven? Er zijn maar weinig jongeren die daarmee een liefde voor schrijven ontwikkelen. Wil je je leerlingen enthousiasmeren, dan is de kans groter dat je succes boekt met creatief schrijven. Zo vertelt Renée den Breems. Ze is Hoofd Leesbevordering & Advies bij Passionate Bulkboek, een stichting voor leesbevordering en leesplezier onder jongeren. Ook daar merken ze dat de schrijfvaardigheid van jongeren sterk daalt. Toch zijn er lichtpuntjes volgens Den Breems. ‘Waar lezen vaak niet de favoriete hobby is van tieners, is – creatief – schrijven dat juist veel meer. Jongeren schrijven vaak in dagboeken over wat ze meemaken. Ook schrijven sommigen zelf songteksten of gedichten over hun gedachten en emoties. Ze hebben namelijk een enorme behoefte om zich uit te drukken als ze zich ontwikkelen. Dat is eigenlijk wat creatief schrijven is: je verbeelding aan de gang zetten.’
Van fanfiction tot zintuiglijk schrijven
Dat is de reden waarom ze bij Passionate Bulkboek de training ‘Creatief schrijven in de les’ hebben ontwikkeld voor docenten. ‘Creatief schrijven sluit goed aan bij persoonlijke interesses van jongeren’, legt Den Breems uit. ‘Zo heb je een vorm van creatief schrijven, genaamd fanfiction, wat heel populair is onder jongeren. Hierbij borduurt men voort op een verhaal dat al bestaat, maar waar je je eigen draai aan geeft. Er zijn veel verhalen populair onder jongeren, denk aan Twilight of Harry Potter, maar waarvan lezers vinden dat zij zelf bijvoorbeeld een mooier einde of een spannende plottwist hebben bedacht. Dit schrijven en publiceren ze vervolgens ook op online platforms. Er zijn hierdoor zelfs schrijvers ontdekt, denk aan schrijver E.L. James van Fifty Shades of Grey.’
Er worden op deze platforms ook verhalen verzonnen en geschreven over celebrities. ‘Denk aan iemand die een verhaal schrijft over een romance tussen Taylor Swift en Harry Styles.’ Daarnaast zijn ‘schrijven zonder oordeel’ of ‘zintuiglijk schrijven’ leuke vormen van creatief schrijven waarbij je je concentreert op waarnemingen. Zaken als schrijfwijze en spelling zijn op dat moment even niet van belang. Je zet je zintuigen in om scènes levendig en concreet te beschrijven. ‘Dit zijn schrijfopdrachten die je ook eenvoudig in je les kunt geven en waarmee je dichter bij (de belevingswereld van) je leerlingen komt. Bovendien kom je als docent bij een creatieve schrijfopdracht vaak meer te weten over je leerling als persoon. Soms schrijft een leerling bijvoorbeeld een mooi verhaal over een ziek familielid of een dierbaar iemand die hij of zij verloren heeft.’
Zorg voor een veilige schrijfomgeving
Creatief schrijven voelt vaak persoonlijk en leerlingen zullen zich kwetsbaar op moeten durven stellen. Dat kan best een drempel zijn, vertelt Den Breems. ‘Daarom is het belangrijk dat je een bepaalde mate van emotionele veiligheid biedt in de klas. Je kunt als docent een onderwerp kiezen waar iedereen wel een mening over heeft, maar wat niet té dichtbij de leerlingen komt. Of je maakt afspraken met elkaar over het wel of niet voordragen van hun eigen werk voor de klas. Spreek ook af dat er met respect naar elkaars verhaal geluisterd wordt. Als leerlingen eenmaal weten waar ze over wíllen schrijven en zich veilig voelen, gaat het schrijven vaak vanzelf.’
Zo stimuleer je schrijfvaardigheid in de praktijk
- Iedere docent op het voortgezet onderwijs en het mbo is een taaldocent. Besteed dus niet alleen aandacht aan (lezen en) schrijven tijdens Nederlandse les, maar in álle lessen. Schrijven is tenslotte een vaardigheid die belangrijk is voor, en toegepast kan worden tijdens, alle vakken. Geef bij ieder vak als docent boekentips bij besproken onderwerpen tijdens de les. Geef ook schrijfopdrachten tijdens vakken als geschiedenis, biologie of aardrijkskunde.
- Neem als school geïntegreerd schrijfonderwijs op in je visie op taalonderwijs en focus op de implementatie ervan in de lessen. Maak geïntegreerd schrijfonderwijs ook onderdeel van de kwaliteitszorg. Bovendien kun je het ook onderdeel maken van het persoonlijk ontwikkelingsplan van docenten. Leg dit niet alleen op papier vast, maar monitor het in de praktijk.
- Docenten moeten uitgaan van de geactualiseerde kerndoelen Nederlands, waarin de integratie van taaldomeinen meer aandacht krijgt. Laat leerlingen – bij verschillende vakken – teksten schrijven op basis van bronnen. Zo kun je schrijven combineren met kritisch lezen, selecteren, organiseren en het integreren van eerder opgedane kennis.
- Duik als docent Nederlands in de leefwereld van je leerlingen. Vraag tijdens je lessen welke boeken en verhalen je leerlingen leuk, interessant, spannend of boeiend vinden. Ga bij jezelf na of je daar iets mee kunt in je lessen. Ga ook na op wat voor manieren je leerlingen in hun vrije tijd schrijven. Kun je dit verwerken tot creatieve schrijfopdracht(en)?
Op de website van Passionate Bulkboek lees je meer over de training Creatief Schrijven. Aan de slag met de lees- en schrijfvaardigheden van je vmbo-leerlingen kan ook door deelname aan de populaire verhalenwedstrijd Er Was Eens.
