Een gesprek over mentale gezondheid, groepsdruk of online gedrag kan zomaar stilvallen, of juist veel losmaken. Hoe zorg je als docent dat leerlingen zich veilig voelen om mee te praten? Camila Zuluaga van KiKid spreekt regelmatig met jongeren over gevoelige onderwerpen en deelt haar lessen uit de klas.
Welke gevoelige onderwerpen leven er momenteel sterk onder jongeren?
‘Nog altijd pesten en plagen. Ook prestatiedruk. En dat jongeren veel voelen, maar dat niet delen. Er wordt weinig gepraat en er is weinig vertrouwen tussen leerlingen. Social media speelt daarin een grote rol: er wordt makkelijk over elkaar gepraat en informatie snel doorgestuurd.
Ik was laatst op een school waar een meisje werd gepest. Foto’s en stickers werden doorgestuurd en er hing een erg onveilige sfeer. Het werd afgedaan als: “Het is maar een grapje.”‘
Wanneer merk je dat een onderwerp gevoelig ligt in een klas?
‘Dat merk ik tijdens het gesprek zelf, aan hoe leerlingen op elkaar reageren. Stel dat één leerling zich kwetsbaar opstelt: hoe wordt daarop gereageerd? Wordt er lacherig gedaan, of willen anderen juist niet praten?
Als we het met jongens in het voorgezet onderwijs over mentale gezondheid hebben, kan één jongen die een beetje het “haantje van de groep” is zeggen: “Ik heb nergens last van.” Dan kom je niet snel de diepte in. Het kan ook zijn dat een jongen meelacht, terwijl hij misschien wel last heeft van sombere gedachten. Dan durft hij dat niet te delen. Groepsdruk speelt dus zeker een rol.’
‘Jongeren voelen veel, maar delen het niet altijd.’
Wat hebben jongeren nodig om zich veilig genoeg te voelen om mee te praten?
‘Je moet heel veel aandacht hebben voor leerlingen en scherp zijn op hoe ze met elkaar omgaan. Dat kun je meenemen in mentorlessen. Daarnaast zijn leuke dingen met de groep belangrijk, om de teamband in de klas te versterken en de veiligheid te behouden.
Schiet ook niet te snel in een belerende rol. Blijf vooral open en nieuwsgierig naar leerlingen. Ze weten zelf heel veel. Leerlingen zijn slim. Als je zelf sneller open bent, helpt dat leerlingen om dat ook te zijn. Gebruik niet je macht, maar je kracht.’
Hoe begin je een gesprek over een gevoelig onderwerp?
‘Als ik een voorstelling introduceer, zeg ik bijvoorbeeld: “Vandaag spelen we een voorstelling over mentale gezondheid. Het kan een zwaar onderwerp zijn. Voel je vrij om je eigen ervaring te delen.”
Wat ook helpt, is leerlingen bij de naam noemen en beurten geven. En als er niks uitkomt, benoem ik dat ook: “Ik merk dat er niet zo veel uitkomt. Is er iets wat jullie van mij nodig hebben?”‘
5 tips voor een veilig gesprek in de klas
- Geef ruimte om te delen: ‘Voel je vrij om je eigen ervaring te delen.’
- Vraag wat leerlingen nodig hebben: ‘Is er iets wat jullie van mij nodig hebben?’
- Kom er persoonlijk op terug: ‘Vind je het goed dat ik hier één-op-één op terugkom?’
- Bewaak de ruimte: Wees bereid om een verhaal echt te ontvangen. Luister en geef ruimte, zonder meteen te willen oplossen.
- Wees jezelf: Sta niet alleen voor de klas als docent, maar neem ook jezelf mee als mens.
Wat doe je als een leerling iets persoonlijks of heftigs deelt?
‘Als er iets is wat echt opgepakt moet worden, bedank ik de leerling en vraag ik: “Vind je het goed dat ik hier één-op-één op terugkom?” Is het iets persoonlijks waar je niet meteen iets mee hoeft, dan is het vooral: “dankjewel dat je je zo kwetsbaar durft op te stellen.” Daarna betrek ik het gesprek breder. “Hoe ervaart de rest dit? Herkent iemand zich hierin?”
Binnen KiKid worden we hierin getraind. We werken met een stoplichtsysteem. Groen betekent: iemand deelt iets persoonlijks, maar er is niet direct iets aan de hand. Oranje betekent: je twijfelt en bespreekt het bijvoorbeeld met de mentor. Rood betekent dat iemand bijvoorbeeld met suïcidale gedachten rondloopt of dat de thuissituatie zo onveilig is dat er nú iets moet gebeuren. Bij twijfel raad ik aan om met collega’s of de zorgcoördinator te overleggen. Altijd in overleg met de leerling.’
‘Gebruik niet je macht, maar je kracht.’
Wat betekent ‘luisteren naar jongeren’ volgens jou echt in de praktijk?
‘Ik denk dat je moet vragen waar hun behoeften liggen. En ook: open zijn zonder oordeel. Open luisteren en veel interesse in de leerling tonen. Jongeren hebben echt een heel andere internetwereld. Laatst had ik een training over social media en jongeren. Daar hoorde ik dingen waarvan ik dacht: hé? Dertienjarigen die al bezig zijn met handelen en fraude. Daarom is het belangrijk om niet te denken dat je als volwassene precies weet wat er speelt, maar ernaar te vragen.’
Wat wil je zeggen tegen een docent die denkt: ik wil dit bespreken, maar ik ben bang dat het uit de hand loopt?
‘Ga ervoor. Ga er open in. Durf zelf kwetsbaar te zijn. Als het uit de hand loopt, heb je in ieder geval geprobeerd. Je hebt de eerste stap gezet. Zo’n gesprek kan iets losmaken.. Zelfs als je zelf denkt: het is mislukt. Weet je wat? Je hebt iets opengemaakt.’
Bij gesprekken over mentale gezondheid is het verstandig vooraf na te gaan bij wie je op school terechtkunt als een leerling iets deelt waar directe zorg over bestaat, bijvoorbeeld de mentor of zorgcoördinator.
