‘Het denkwerk moet je zelf doen’: vo-docenten zoeken de grens van AI

Wat laat je aan AI over, en wat moet de leerling zelf doen? Die vraag kwam steeds terug tijdens de AI-masterclass van Bureau ICE Academy, waar docenten uit het voortgezet onderwijs een dag werkten aan lesontwerp en toetsing met AI. ‘Het creatieve werk en het denkwerk moet je zelf doen’, vatte docent maatschappijleer Daan het samen. Maar waar die grens precies ligt, blijkt per vak en per docent te verschillen.

Drie kranten vergelijken

Bij toetsen was er de meeste discussie. Volgens trainer Stijn Kessens, adviseur voortgezet onderwijs bij Bureau ICE, wordt het voor bepaalde onderdelen steeds lastiger om met een toets of praktische opdracht bewijs te verzamelen van wat een leerling zelf weet en kan. Een (profiel)werkstuk is zo klaar met AI, en daar worstelen scholen mee. Stijn sluit niet uit dat we de komende jaren anders gaan denken over wat leerlingen precies moeten leren op school.

Daan, die in Den Haag lesgeeft, heeft een opdracht bedacht waar AI weinig mee kan. Zijn leerlingen vergelijken hoe drie kranten over hetzelfde onderwerp schrijven. ChatGPT noemt dat zelf een makkelijke klus, vertelt hij, maar dan moet het die kranten wel hebben. Leerlingen hebben geen pdf’s van de kranten, en 150 foto’s van de pagina’s maken ze ook niet. De meeste andere opdrachten gooien leerlingen volgens hem zo in AI.

Bij het profielwerkstuk denkt hij aan een mondelinge toetsing van een kwartier, een soort verdediging. Studenten op de universiteit kunnen hun sporen wel wissen, meent hij, maar leerlingen in het vo kunnen dat nog niet.

Harm geeft al veertig jaar les in natuur- en scheikunde, tegenwoordig in Oude Pekela. In AI ziet hij ook kansen voor toetsing. Hij zou graag zien dat leerlingen in de klas met een AI-assistent over zijn proefwerken kunnen praten, als een individuele toetsbespreking. Over opdrachten die mee naar huis gaan, is hij minder gerust. Die laten leerlingen volgens hem massaal door AI maken. Hij weet dat ze het kunnen en wil vooral weten wat hij ertegen kan doen, en hoe hij zulk werk dan eerlijk kan beoordelen.

‘Ik denk dat ik AI-vaardiger ben dan 90 procent van mijn leerlingen.’

Daan, docent maatschappijleer

Uit de groep komt het idee om meer naar het proces te kijken: laat leerlingen hun prompts en tussenstappen bewaren. AI-gebruik is dan geen probleem, zolang de leerling begrijpt wat er staat. Daan vraagt zich af hoe hij dat behapbaar houdt met 80 tot 100 leerlingen. Trainer Job van den Berg, AI-expert en medeoprichter van AI.nl, legt de lat bij de leerling zelf: die is pas AI-vaardig als die de output niet blind kopieert, maar controleert en bijstelt. Daan herkent dat. ‘Ik denk dat ik AI-vaardiger ben dan 90 procent van mijn leerlingen’, zegt hij, terwijl hij zichzelf niet eens heel vaardig noemt.

Leren moet moeite kosten

Waarom die grens ertoe doet, wordt duidelijk als het over de toekomst van het vak gaat. Job verwacht dat docenten minder zelf gaan uitvoeren en meer gaan regisseren, als de dirigent van een orkest. Tijd die nu in nakijken gaat zitten, kan dan naar het begeleiden van leerlingen.

Jiska, die net als docent Engels begonnen is, zet een kanttekening bij AI-gebruik door leerlingen. Een deel van leren is volgens haar doorzetten en ergens moeite voor doen. Harm verwacht dat leerlingen minder gaan onthouden, omdat ze alles toch kunnen opzoeken. Daan denkt dat dat tijdelijk is. Leerlingen merken vanzelf dat ze er zonder kennis niet komen.

‘Dan doe ik het wel zelf’

Voor de docent zelf geldt dezelfde vraag. Het uitgangspunt van de masterclass is dat AI ondersteunt, maar dat de docent de didactische keuzes maakt. In de praktijk zoekt ieder daar een eigen balans in.

Jiska gebruikt AI nog nauwelijks. Lesontwerp kost haar veel tijd, maar helemaal uit handen geven wil ze het niet. Ze merkte dat ze steeds terugviel op ‘dan doe ik het wel zelf’. Na de ochtend had ze met AI haar leerdoelen scherp en een lesontwerp voor een eigen les. De volgende stap ziet ze ook al: van dat ontwerp een presentatie maken, wat ze nu nog met het boek erbij doet. Daar zou ze graag een tool voor hebben.

Harm vond Sanna, de AI-assistent van Malmberg voor docenten, makkelijker in gebruik dan een algemene chatbot. Hij zou graag zien dat AI de digitale werkboeken nakijkt, waar leerlingen nu snel doorheen gaan. Dat lijkt hem een makkelijke stap om mee te beginnen.

Daans conclusie aan het eind van de dag is kort. Ook voor docenten geldt dat je het gewoon moet gaan doen: ‘Doen, doen, doen.’