Wat doe je als een leerling in de klas een bericht aanhaalt met onjuiste informatie? Of als een geknipte video op sociale media een gebeurtenis heel anders laat lijken dan die was? Desinformatie en de gevolgen ervan kunnen zomaar jouw klas binnendringen. Wat doe je dan als docent?
Patricia van Rijswijk is specialist nieuwswijsheid bij Beeld & Geluid.
Wat is nieuwswijsheid?
Als specialist bij Beeld & Geluid houdt Patricia zich dagelijks bezig met de manier waarop nieuws, informatie en beeldvorming invloed hebben op de samenleving. Ze ontwikkelt trainingen en programma’s voor maatschappelijke professionals, waaronder docenten. ‘We helpen hen begrijpen hoe het huidige medialandschap werkt en geven kennis en handvatten om met ingewikkelde onderwerpen om te gaan,’ vertelt ze. ‘Dat gebeurt rondom thema’s als journalistiek, meningsvorming, mediawijsheid, misinformatie en desinformatie. Onderwerpen die bij veel docenten steeds vaker de klas binnenkomen.’
Desinformatie is meer dan nepnieuws
Hoewel de term ‘fake news’ of ‘nepnieuws’ vaak wordt gebruikt, vindt Patricia die eigenlijk te beperkt. ‘Nepnieuws is maar één vorm waarin desinformatie wordt verpakt,’ legt ze uit. ‘Het is veel breder. Het gaat om alle manieren waarop informatie bewust wordt verdraaid om mensen te beïnvloeden. Het bestaat al eeuwenlang; machthebbers en belangengroepen hebben altijd geprobeerd mensen te overtuigen of te sturen met een bepaald verhaal. Wat wél veranderd is, is de schaal waarop dat gebeurt. Door sociale media en online platforms kan tegenwoordig vrijwel iedereen informatie produceren, delen en verspreiden. Daardoor zien we veel meer desinformatie dan vroeger en verspreidt het zich bovendien veel sneller.’
Het gaat hierbij om verzonnen nieuwsberichten, maar ook om memes, uit hun context gehaalde statistieken, geknipte video’s en misleidende grafieken kunnen onderdeel zijn van een desinformatiecampagne. ‘Vaak draait het niet om één bericht, maar om een compleet narratief dat gecreëerd wordt en mensen beïnvloedt.’
Hoe sociale media ons beeld beïnvloeden
Voor docenten mens & maatschappij speelt nog iets anders mee: jongeren groeien op in een wereld waarin (des)informatie continu beschikbaar is. ‘De hoeveelheid informatie die op kinderen en jongeren afkomt is enorm,’ aldus Patricia. ‘In de leeftijd waarin zij hun wereldbeeld ontwikkelen, worden ze blootgesteld aan allerlei boodschappen, beelden en overtuigingen. Jongeren zijn kwetsbaar voor beïnvloeding. Deze opvattingen en overtuigingen uit hun omgeving nemen ze mee de klas in. Ook wanneer ouders bepaalde theorieën aanhangen of sterk beïnvloed zijn door online informatie, zie je dat vaak terug bij leerlingen. Docenten krijgen die maatschappelijke ontwikkelingen dus direct in de klas terug.’
‘Online lijkt het soms alsof de samenleving enorm gepolariseerd is. In de praktijk valt dat vaak mee.’
Daar komt bij dat de online wereld volgens haar vaak een vertekend beeld geeft van wat mensen werkelijk denken. ‘Online lijkt het soms alsof de samenleving enorm gepolariseerd is. In de praktijk valt dat vaak mee. Maar algoritmes zijn heel goed in het versterken van emoties. Berichten die boosheid, angst of verontwaardiging oproepen, krijgen meer aandacht en worden daardoor vaker verspreid.’
Manipulatietechnieken
Tijdens haar lezing op het Nationale Docentencongres mens & maatschappij zal Patricia het onderwerp op een leuke manier presenteren met een interactieve historische (nep)nieuwsquiz. ‘We beginnen in het verleden en werken vervolgens toe naar het hier en nu. Aan de hand van voorbeelden laat ik zien welke technieken door de eeuwen heen zijn gebruikt om mensen te beïnvloeden. Deelnemers krijgen verschillende voorbeelden van mis- en desinformatie voorgeschoteld en worden uitgedaagd om te ontdekken wat er precies gebeurt. Je leert herkennen welke manipulatietechnieken in een boodschap verstopt zitten.’
Patricia licht alvast een tipje van de sluier op. ‘We kijken onder andere naar emotie, wij-zij-denken en samenzweringen. Omdat deze technieken inspelen op gevoelens, kunnen ze zo effectief zijn. Als je eenmaal leert herkennen hoe zo’n boodschap werkt, kun je er meer afstand van nemen: je herkent sneller wat er gebeurt en je kunt bewuster bepalen hoe je ermee omgaat. Dat levert meer kennis op én meer rust. Mijn doel is eigenlijk dat mensen ontspannen leren omgaan met nieuws en informatie. Hoe beter je begrijpt hoe media werken, hoe minder je wordt meegesleept door elke online discussie.’
Het gesprek aangaan in de klas
Volgens Patricia kan deze kennis docenten helpen wanneer leerlingen uitspraken doen die gebaseerd zijn op onbetrouwbare informatie. ‘In plaats van direct te zeggen dat iets niet klopt, kun je het gesprek aangaan. “Waar heb je dat gezien?” “Waarom vertrouw je die bron?” En: “Welke technieken zie je hier terug?” Zo leer je leerlingen kritisch kijken zonder meteen tegenover elkaar te staan. Desinformatie is eigenlijk maar een klein onderdeel van iets veel groters: leren navigeren in een complexe informatiesamenleving.’ En dat is niet makkelijk. ‘Blijf daarom kijken naar de persoon achter de mening. Het is verleidelijk om alleen naar de uitspraak of de overtuiging te kijken. Maar daarachter zit altijd een mens die beïnvloed is door (des)informatie, ervaringen en zijn omgeving. Blijf nieuwsgierig naar waar een mening vandaan komt. Tegelijkertijd mag je als docent wel grenzen stellen wanneer uitspraken anti-rechtstatelijk zijn of ervoor zorgen dat anderen zich onveilig voelen in de klas.’
Test je kennis op het congres
Ben je benieuwd welke manipulatietechnieken worden ingezet bij desinformatie en hoe je leerlingen kunt helpen om kritisch te kijken? Tijdens het Nationale Docentencongres mens & maatschappij op vrijdag 29 januari 2027 in Haarlem test Patricia van Rijswijk je kennis over desinformatie en manipulatie tijdens een interactieve historische (nep)nieuwsquiz. Bekijk het programma en de praktische informatie over het Docentencongres.
