Waarom stemmen mensen in verschillende regio’s zo anders? Waarom voelt de ene streek zich cultureel anders dan de andere, zelfs wanneer de officiële grenzen al eeuwen geleden zijn verdwenen? Historicus Ivo van de Wijdeven vertelt waarom jouw leerlingen dit moeten weten.
Tijdens het Nationale Docentencongres mens & maatschappij op 29 januari neemt historicus, politiek analist en schrijver van het boek Fantoomgrenzen Ivo van de Wijdeven, je mee in de wereld van onzichtbare grenzen.
Historische kennis nodig voor het heden
Fantoom-wat? ‘Fantoomgrenzen zijn oude grenzen die niet meer op de kaart staan, maar die nog altijd doorwerken in hoe mensen denken, samenleven én stemmen,’ aldus Ivo. Na zijn studie geschiedenis werkte hij jarenlang bij het ministerie van Algemene Zaken, waar hij de minister-president adviseerde over internationale ontwikkelingen. Tijdens zijn werk ontdekte hij hoe belangrijk historische kennis is om de actualiteit te begrijpen. ‘Ik zag steeds vaker dat gebeurtenissen van vandaag niet goed te begrijpen zijn zonder kennis van het verleden. Waarom bepaalde landen handelen zoals ze doen. Waarom leiders bepaalde keuzes maken en waarom mensen op een bepaalde manier reageren op maatschappelijke ontwikkelingen. Geschiedenis speelt daarin vaak een veel grotere rol dan we denken,’ vertelt hij.
Polarisatie en nationalisme
Voormalige landsgrenzen of bestuurlijke scheidslijnen die officieel verdwenen zijn, hebben vaak nog invloed op de samenleving. Ze bepalen mee hoe regio’s zich ontwikkelen en hoe mensen naar zichzelf kijken. Zelfs op welke partijen mensen stemmen. Volgens Ivo leven we in een tijd waarin polarisatie, nationalisme en identiteitsvragen steeds nadrukkelijker aanwezig zijn. ‘Overal in Europa zie je discussies over identiteit, grenzen, tradities en nationale geschiedenis. Politici maken daar gretig gebruik van. Ze grijpen terug op historische verhalen om hun boodschap kracht bij te zetten. Daarom is het belangrijk dat je leerlingen begrijpen waar die verhalen vandaan komen en hoe geschiedenis nog steeds doorwerkt.’
Wat de patat-frietgrens vertelt over het verleden
Neem bijvoorbeeld de Hongaarse voormalig premier Viktor Orbán. ‘Hij verwijst regelmatig naar het voormalige Groot-Hongarije om een politiek verhaal te ondersteunen. Maar ook dichter bij huis zijn historische scheidslijnen nog zichtbaar. Neem de bekende “patat-frietgrens” in Nederland die ongeveer gelijkloopt met boven en onder de rivieren. Het lijkt slechts een grappig cultureel verschil. Toch schuilt er een veel diepere historische laag onder. De scheiding tussen gebieden boven en onder de grote rivieren hangt samen met ontwikkelingen die teruggaan tot de Tachtigjarige Oorlog en de verschillen die daaruit voortkwamen: boven de rivieren werd het protestantisme dominant, terwijl in grote delen van het zuiden het katholicisme sterk aanwezig bleef. Die geschiedenis werkt tot op de dag van vandaag door in cultuur en stemgedrag.’
‘Neem de patat-frietgrens. Het lijkt slechts een grappig cultureel verschil. Toch schuilt er een veel diepere historische laag onder.’
Tijdens zijn sessie op het docentencongres deelt Ivo ook voorbeelden uit Europa. Een van de opvallendste komt uit Polen. ‘Het huidige Polen was ooit verdeeld tussen Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Rusland. Die grenzen verdwenen lang geleden, maar de verschillen zijn nog steeds zichtbaar. Zo vertonen verkiezingsuitslagen regionale patronen die deels samenvallen met oude grenzen. In gebieden die vroeger bij Duitsland hoorden, stemmen mensen vaak anders dan in gebieden die ooit onder Rusland vielen. Ook infrastructuur, economische ontwikkeling en zelfs details in het straatbeeld dragen sporen van die oude geschiedenis. Op sommige plekken komen onder afbladderende gevels nog Duitse opschriften tevoorschijn.’
Zo werken oude grenzen vandaag nog door
Veel mensen ervaren geschiedenis als iets dat afgesloten en ver weg is. Maar dit onderwerp laat volgens Ivo heel duidelijk zien dat het verleden nog altijd onderdeel is van het heden. ‘Geschiedenis is niet iets doods of iets dat alleen in boeken voorkomt. Het beïnvloedt nog steeds hoe mensen denken, welke keuzes ze maken en hoe samenlevingen functioneren. Alleen zie je dat niet altijd direct. Je moet weten waar je moet kijken. Daarom zijn fantoomgrenzen zo interessant voor lessen aardrijkskunde, geschiedenis en maatschappijleer. Het onderwerp helpt leerlingen beseffen dat maatschappelijke ontwikkelingen vaak een langere geschiedenis hebben dan op het eerste gezicht zichtbaar is. Ook maakt het ingewikkelde ontwikkelingen beter begrijpelijk. Tegelijk laat het zien hoe geschiedenis, aardrijkskunde en maatschappijleer met elkaar samenhangen.’
Maak het zichtbaar
Ivo geeft tijdens zijn lezing tal van tastbare voorbeelden en verhalen uit Nederland en Europa waarmee je leerlingen kunt laten ontdekken hoe verleden en heden samenhangen. Als hij één tip mag geven aan docenten? ‘Maak het zichtbaar. Gebruik kaarten, afbeeldingen en concrete voorbeelden. Als leerlingen zien dat een oude grens nog steeds zichtbaar is in verkiezingsuitslagen, economische verschillen of zelfs in een winkelstraat, dan gaat het onderwerp leven. Dan ontstaat vanzelf de vraag: “Hoe komt dat eigenlijk?”’
Nieuwsgierig geworden?
Wil je ontdekken hoe oude grenzen nog steeds invloed hebben op identiteit, politiek en maatschappij? En hoe je dit over kunt brengen op jouw leerlingen? Tijdens het Nationale Docentencongres mens & maatschappij op vrijdag 29 januari 2027 in Haarlem vertelt Ivo van de Wijdeven je er alles over. Kijk hier voor meer informatie of bestel je ticket.
