Leerlingen die na drie pagina’s lezen afhaken of afgeleid zijn. Dit terwijl ze tegelijkertijd onder druk staan om te presteren. Het zijn herkenbare uitdagingen voor vrijwel iedere docent. Waardoor komt dit en hoe werkt het brein van je leerling én van jou precies?
Gertie Verreck is directeur van het Brein Centraal Leren Instituut en mede-auteur van Van Brokkelbrein naar Focus.
Van neurowetenschap naar praktijk
Gertie Verreck houdt zich dagelijks bezig met het vertalen van inzichten uit de neurowetenschap naar de (onderwijs)praktijk. Zelf omschrijft ze haar werk dan ook als het ‘ondertitelen van het brein’. ‘Ik help mensen begrijpen wat er in hun bovenkamer gebeurt, zodat ze beter begrijpen wat helpt bij leren, werken en herstellen,’ legt ze uit. ‘Veel van wat we dagelijks ervaren – van stress tot concentratieproblemen – wordt begrijpelijker als je weet hoe het brein werkt.’
Waarom focus steeds vaker onder druk staat
Kennis over het brein is natuurlijk altijd belangrijk geweest, maar maatschappelijke ontwikkelingen maken het onderwerp actueler dan ooit. ‘We leven in een wereld waarin we altijd aan staan,’ vertelt Gertie. ‘Sociale media, smartphones, continue bereikbaarheid en een enorme informatiestroom vragen voortdurend onze aandacht. Dat heeft invloed op focus, leren en mentaal welzijn. Op scholen merk ik dagelijks dat leerlingen moeite hebben om langere tijd geconcentreerd te blijven. Maar ik zie ook steeds meer onderwijsprofessionals die tegen de grenzen van hun eigen brein aanlopen. Mentale overbelasting en voortdurende afleiding spelen niet alleen bij leerlingen.’
Een belangrijke verklaring voor het verlies aan focus en een dalend mentaal welzijn ligt volgens Gertie in de manier waarop jongeren tegenwoordig opgroeien: hun wereld stopt niet als de schooldag voorbij is. ‘De hele wereld staat eigenlijk altijd open. Via sociale media blijf je continu verbonden met vrienden, gebeurtenissen en verwachtingen van anderen. Dat maakt het veel moeilijker om rust te nemen. Bovendien is het brein van jongeren nog volop in ontwikkeling. Dat maakt ze extra gevoelig voor sociale prikkels, likes, groepsdruk en het gevoel erbij te moeten horen. Was er vroeger ergens een feestje waar je niet bij was om wat voor reden dan ook, dan was je dat vrij snel weer vergeten. Tegenwoordig word je er door alle foto’s en filmpjes van het feest nog uren of dagenlang mee geconfronteerd.’ Als volwassene kun je soms onderschatten hoe ingewikkeld dat is. ‘Het helpt niet om alleen te zeggen dat jongeren minder op hun telefoon moeten kijken. We worstelen er bovendien zelf ook mee. We moeten eerst begrijpen hoe dat brein werkt voordat we er iets aan kunnen veranderen.’
Wat kun je als docent doen voor meer focus?
Wie tijdens haar lezingen een theoretisch verhaal verwacht over hersengebieden en neurologische processen, komt – gelukkig – bedrogen uit. Gertie gaat voor een praktische aanpak. ‘Ik wil dat mensen de volgende dag meteen iets kunnen toepassen in hun eigen klas. Het moet leiden tot gedrag dat daadwerkelijk anders wordt.’ Volgens Gertie kunnen docenten leerlingen meer inzicht geven in hun eigen aandacht, stressniveau en gedrag. ‘Ook laat ik zien hoe je als docent je eigen brein beter kunt ondersteunen. Focus ontstaat namelijk niet door harder te werken, zoals we vaak denken. Het ontstaat door slimmer met tijd en aandacht om te gaan. Veel mensen denken bijvoorbeeld dat pauzes een beloning zijn na hard werken. Vanuit het brein bekeken zijn ze juist de basis om goed te kunnen presteren.’
‘Als wij zelf continu bereikbaar of druk zijn, heeft dat invloed op wat leerlingen normaal gaan vinden.’
Daarbij speelt ook het gedrag van de docent een rol. ‘Gedrag is besmettelijk. Het brein van leerlingen spiegelt zich voortdurend aan volwassenen. Als wij zelf continu bereikbaar of druk zijn, heeft dat invloed op wat leerlingen normaal gaan vinden. Daarom pleit ik voor bewust voorbeeldgedrag en voor collectieve afspraken binnen scholen.’
Een korte pauze kan al verschil maken
Of de breindeskundige alvast één praktische tip heeft voor docenten? Zeker: ‘Voor breinonderzoek hebben we bij een vwo-klas tijdens natuurkundelessen zogenaamde micropauzes ingevoerd: korte momenten waarop leerlingen even bewegen, rekken, strekken of simpelweg hun hoofd laten rusten op hun armen. Daarna zagen we een verbetering in de gemeten focus en het onthouden van de lesstof.’ Ook uit grotere onderzoeken blijkt het nut van micropauzes, vooral met betrekking tot energie en vermoeidheid.
‘Neem daarom die korte breaks tijdens je lessen,’ gaat Gertie verder. ‘Ga met z’n allen een minuut bewust ademhalen, even bewegen of stap kort uit het cognitieve proces. Zo’n korte onderbreking heeft een positief effect op de aandacht en het energieniveau van leerlingen én van jezelf. Veel docenten denken dat ze geen tijd hebben voor een pauze, terwijl zo’n korte onderbreking juist het leerrendement kan vergroten. Oftewel: geef het brein van jezelf en leerlingen regelmatig de kans opnieuw op te laden.’
Meer over focus, stress en het brein
Wil je ontdekken hoe je je leerlingen beter kunt helpen focussen in een wereld vol afleiding én je je eigen brein gezond houdt? Gertie Verreck is te zien en te horen tijdens het Nationale Docentencongres mens & maatschappij op vrijdag 29 januari 2027 in Haarlem. Bekijk het programma en de praktische informatie over het Docentencongres.
