De overstap naar het voortgezet onderwijs is voor veel kinderen een spannende fase. Schoolkeuze is daarbij meer dan een inschrijfmoment: het heeft invloed op motivatie, welbevinden en de verdere schoolloopbaan. In de praktijk blijkt dat leerkrachten hierin een grotere rol spelen dan ze vaak zelf beseffen. Vanuit haar dagelijkse werk met vragen rond schoolkeuze en doorstroom ziet Vanessa Pelle hoe bepalend die invloed kan zijn.
Vanessa Pelle is hoofdredacteur van de VO Gids en MBO Kompas, platforms die informatie bieden over schoolkeuze en doorstroom in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs. Vanuit die rol houdt zij zich bezig met vragen van kinderen, ouders en scholen over oriëntatie, verwachtingen en kansen in het onderwijssysteem.
Schoolkeuze is meer dan een advies
In groep 8 ontvangen leerlingen hun schooladvies: praktijkonderwijs, vmbo, havo of vwo. Een belangrijk uitgangspunt, maar daarmee begint het kiezen pas echt. ‘We zien vaak dat kinderen en ouders snel denken: mijn broer of zus zit daar ook, of die school is het dichtstbij,’ vertelt Vanessa. ‘Terwijl elke leerling anders is en andere behoeften heeft.’
Een goede schoolkeuze gaat verder dan niveau. Voelt een kind zich prettiger in een grote of juist kleinere school? Is er behoefte aan veel begeleiding of meer zelfstandigheid? ‘Als een kind op een plek zit waar hij zich gezien voelt, werkt dat door in de hele schoolloopbaan,’ zegt Vanessa. ‘Dat bepaalt hoe een kind leert, groeit en met plezier naar school gaat.’ Met deze vijf tips gebruik je jouw invloed als leerkracht optimaal.
1. Maak van schoolkeuze een traject
Leerkrachten spelen in dit proces een sleutelrol. Ze kennen hun leerlingen door en door: hoe ze leren, samenwerken en reageren op uitdagingen. Veel leraren doen al ontzettend veel goed, vaak zonder dat ze het doorhebben. ‘Alles wat je als leerkracht al doet om kinderen te motiveren en vooruit te laten kijken, heeft invloed,’ benadrukt Vanessa. ‘Door in de klas aandacht te besteden aan de toekomst, door te praten over wat een middelbare school is en wat er allemaal te kiezen valt, zet je kinderen al aan het denken.’
Steeds vaker begint die oriëntatie al in groep 7. Niet als een spannend keuzemoment, maar juist ontspannen en verkennend. ‘Dan is er alle ruimte om vragen te stellen als: wat vind je leuk, waar ben je goed in, en wat zou je later willen worden?’ legt Vanessa uit. Door het proces te spreiden, wordt schoolkeuze geen momentopname, maar een traject waarin leerlingen zichzelf beter leren kennen.
2. Ondersteunen zonder sturen
Leerkrachten hebben de taak om te begeleiden zonder keuzes over te nemen. Het schooladvies is een vertrekpunt, geen eindstation. Kinderen ontwikkelen zich, interesses veranderen en veel scholen bieden ruimte om te ontdekken.
In gesprekken met kinderen en ouders kunnen leerkrachten structuur aanbrengen door samen te verkennen. ‘Niet door te zeggen wat de juiste keuze is,’ zegt Vanessa, ‘maar door vragen te stellen en mogelijkheden inzichtelijk te maken.’ Wat voor leeromgeving past bij dit kind? Wat spreekt hem of haar aan? Zo ontstaat een keuze die aansluit bij de leerling.
‘Door te praten over wat een middelbare school is en wat er allemaal te kiezen valt, zet je kinderen al aan het denken.’
— Vanessa
3. Verwachtingen bespreekbaar maken
Verwachtingen van ouders, kinderen en leerkrachten spelen een grote rol. Soms botst dat, bijvoorbeeld als ouders mikken op havo of vwo terwijl een andere route beter past. ‘Dat zijn geen makkelijke gesprekken,’ zegt Vanessa. ‘Maar juist daarom is het belangrijk om ze vroeg en stap voor stap te voeren.’
Door informatie te delen over verschillende routes ontstaat vaak meer rust. ‘Het vmbo is bijvoorbeeld een richting met veel doorstroommogelijkheden. Als je laat zien welke wegen er zijn, ontstaat vertrouwen. Te veel druk werkt juist averechts, want het kan ten koste gaan van motivatie en welzijn.’
4. Vergelijken vergroot zelfinzicht
Een bewuste keuze ontstaat pas als er iets te vergelijken valt. Door meerdere scholen te bekijken, ontdekken kinderen wat bij hen past. ‘Dan voelt de keuze als hún keuze,’ zegt Vanessa. ‘Dat maakt een wereld van verschil voor motivatie en zelfvertrouwen.’
Vergelijken helpt leerlingen om verder te kijken dan afstand of reputatie. Hoe is de sfeer? Hoe groot zijn de klassen? Wat voor begeleiding is er? Hulpmiddelen zoals checklists en online schoolkeuzetools kunnen kinderen en ouders ondersteunen, bijvoorbeeld met vragen die je mee kunt nemen naar een open dag.
5. Gelijke informatie, eerlijke kansen
Niet ieder kind groeit op met dezelfde kennis over het onderwijssysteem. Door alle kinderen toegang te geven tot dezelfde, onafhankelijke informatie, kunnen leerkrachten het verschil maken. ‘Als ieder kind weet wat er mogelijk is,’ zegt Vanessa, ‘kan ieder kind een bewuste keuze maken, ongeacht achtergrond.’
Een sterke basis voor later
Met een rustige, gestructureerde begeleiding in groep 7 en 8 leggen leerkrachten een stevige basis. Ze geven ruimte, voeren het gesprek en ondersteunen keuzes. Een bewuste schoolkeuze zorgt voor meer motivatie, vertrouwen en betrokkenheid bij de leerling. Voor scholen betekent het een beter passende instroom; en voor leerkrachten bevestigt het hun impact. De grootste misvatting is dat schoolkeuze een eenmalig moment is. ‘Het is een proces waarin leerlingen leren reflecteren, vergelijken en vooruitkijken,’ zegt Vanessa. ‘Zelfs als een kind later chirurg wil worden en nu op het vmbo start, is dat geen eindpunt. Door te laten zien welke routes er zijn, blijft een droom haalbaar en motiverend!’
Soepele overgang
Naast schoolkeuze is ook een fijne en soepele overstap van groep 8 naar de brugklas belangrijk. Sommige kinderen hebben daarbij net wat extra begeleiding nodig, bijvoorbeeld leren hoe ze een planning maken, zich voorbereiden op een proefwerk of gewoon omdat zij de overstap spannend vinden. Een soepele overgang helpt stress verminderen en vergroot de kans op succes op de middelbare school. Hoe kun je deze grote stap makkelijker maken?
