Wie ben ik? Wat wil ik? Waar krijg ik energie van? Het zijn vragen die ook bij leerlingen regelmatig voorbij komen. De antwoorden zijn niet altijd makkelijk. Positieve psychologie kan leerlingen helpen om hun sterke kanten beter te leren kennen en bewustere keuzes te maken. In het onderwijs krijgt deze benadering vorm in positief onderwijs: aandacht voor welzijn, veerkracht en persoonlijke ontwikkeling, naast de gewone onderwijsdoelen. In dit artikel lees je wat positief onderwijs inhoudt en delen we een praktische oefening om er in de klas mee aan de slag te gaan.
Wat is positieve psychologie?
Positieve psychologie is een wetenschappelijke stroming binnen de psychologie. Binnen deze stroming wordt gekeken naar wat goed gaat in het leven en hoe dit versterkt kan worden, in plaats van hoe het slechte hersteld kan worden.
In 2000 publiceerden de de Amerikaanse psychologen Martin Seligman en Mihaly Csikszentmihalyi een belangrijk artikel over deze toen nog nieuwe stroming. Positieve psychologie richt zich op drie onderdelen:
- positieve ervaringen, bijvoorbeeld geluk
- positieve eigenschappen, bijvoorbeeld veerkracht
- positieve instellingen/positieve instituten, waarbij de principes van positieve psychologie worden toegepast binnen een groep of organisatie
Wat positieve psychologie een nieuwe stroming maakt, is dat er in de wetenschap tot nu toe niet veel aandacht is geweest voor positieve emoties en het opbouwen van positieve ervaringen en eigenschappen. Deze stroming gelooft daarom dat er onbenutte kansen liggen in het stimuleren van positieve emoties en ervaringen omdat dit kan bijdragen aan mentaal welzijn, boven op het voorkomen van eventuele mentale problemen.
Positief onderwijs
Positief onderwijs is een voorbeeld van zo’n positieve organisatie. Het voegt geluk en welzijn toe aan de traditionele onderwijsdoelen. Martin Seligman, een van de grondleggers van positieve psychologie, paste deze ideeën toe in het onderwijs als een manier om depressie bij jongeren te verminderen en geluk en welzijn te vergroten.
Er is groeiend bewijs dat positief onderwijs het welzijn en de schoolprestaties van de leerlingen kan vergroten. Daarbij is wel belangrijk hoe een school dit aanpakt: losse oefeningen kunnen waardevol zijn, maar positief onderwijs werkt het sterkst wanneer het past binnen een bredere visie op leren en begeleiden.
Hoe krijgt positief onderwijs vorm?
Er zijn verschillende manieren waarop positief onderwijs wordt toegepast. In de literatuur wordt vaak onderscheid gemaakt tussen losse interventies en een schoolbrede aanpak.
Positief onderwijs interventies
Op scholen worden regelmatig interventies gedaan rond de mentale gezondheid van leerlingen. Positief onderwijs interventies gaan een stap verder dan het voorkomen van mentale problemen en zijn gericht op het verbeteren van het welzijn.
Thema’s die vaak terugkomen zijn kernkwaliteiten, weerbaarheid, dankbaarheid en positieve emoties. In interventies wordt dus vaak gekeken naar positieve ervaringen en eigenschappen. Bij interventies rond kernkwaliteiten leren leerlingen bijvoorbeeld hun sterke kanten herkennen, waarderen en inzetten. Dat draagt bij aan het welzijn van leerlingen en groepen.
Schoolbrede aanpak
Naast losse interventies is er in de wetenschappelijke literatuur steeds meer aandacht voor een schoolbrede aanpak, om echt over positief onderwijs te kunnen spreken. Een schoolbrede aanpak kan zorgen voor een breder bereik en een duurzamer effect, omdat positief onderwijs dan onderdeel wordt van de dagelijkse schoolpraktijk.
Een bekend voorbeeld van deze aanpak is de Geelong Grammar School in Australië. Op deze scholen worden alle werknemers en leerlingen getraind in positieve psychologie en positief onderwijs. In de afgelopen jaren hebben de docenten positieve psychologie overal in verankerd, denk aan sport, muziek en alle academische vakken. Ook leren de leerlingen over positieve psychologie zelf. Vragen als ‘wat ging er goed?’ en ‘wanneer was je waardevol voor anderen?’ zijn heel gebruikelijk.
Studenten en leerkrachten begonnen positieve psychologie te leven en dat was ook buiten de klas te merken. Ouders meldden dat hun kinderen thuis behulpzamer waren, ongevraagd opruimden, deelden en meer dankbaarheid toonden.
Onderzoek laat zien dat een schoolbrede aanpak als deze de kans vergroot dat positief onderwijs duurzaam effect heeft. Het toont aan dat deze aanpak effectief is om de mentale gezondheid en het welzijn van leerlingen te vergroten.
Zo pas je positieve psychologie toe in de les
Het invoeren van positieve psychologie in het onderwijs lijkt op deze manier misschien groot klinken, maar ook met wat dagelijkse aandacht voor positieve psychologie kun je al veel doen. Een bekende oefening is de dagelijkse kernkwaliteiten-bewust-zijn oefening. Deze gaat als volgt:
Zet op een willekeurig moment van de dag een wekker in de klas. Wanneer het alarm afgaat, schrijven leerlingen kort op wat ze op dat moment doen en ervaren:
Laat de leerlingen de volgende vragen beantwoorden:
- Beschrijf het moment. Noem de dag en tijd en geef een korte beschrijving van wat je op dat moment aan het doen was. Schrijf zo concreet mogelijk over je eigen activiteit.
- Welke emoties heb je hierbij ervaren? Je uitdaging: probeer zo specifiek mogelijk te zijn.
- Op een schaal van 1 tot 10: hoe fijn of leuk vind je deze activiteit?
- Welke kernkwaliteiten zet je in tijdens deze activiteit?
Een leerling kan bijvoorbeeld opschrijven:
Maandag 11:00 – ik was mijn presentatie aan het voorbereiden die ik eind deze week moet geven over mijn boek voor Nederlands. Ik voelde me gespannen omdat ik presenteren lastig vind. De activiteit geef ik een 5 op een schaal van 10. Mijn sterke punten die ik heb ingezet zijn mijn enthousiasme, voor lezen in dit geval, en mijn doorzettingsvermogen, omdat ik beter wil worden in presenteren en me goed wil voorbereiden.
Door deze oefening vaker te herhalen, krijgen leerlingen meer zicht op situaties waarin ze energie krijgen, spanning ervaren of hun sterke kanten gebruiken. Dat kan een mooi startpunt zijn voor een mentorgesprek, reflectieopdracht of loopbaangesprek.
Klein beginnen met positief onderwijs
Positieve psychologie hoeft dus niet meteen een groot schoolbreed programma te zijn. Ook met kleine oefeningen kun je leerlingen helpen om bewuster te kijken naar hun sterke kanten, emoties en keuzes. Ook voor mentoren en docenten kan dat waardevolle informatie opleveren: waar loopt een leerling op vast, waar krijgt die juist energie van en welke kwaliteiten kan hij of zij verder ontwikkelen? Zo wordt welzijn geen los onderwerp, maar een vanzelfsprekend onderdeel van de begeleiding van leerlingen.
Dit artikel is een bewerking van een eerdere publicatie op Onderwijs van Morgen.
