Zomerreeks 2 – de ethiek van ons zoogdierenbrein

23

Het bijgevoegde YouTube-filmpje gaat over lessen in geluk. Het onderwerp ‘geluk’ krijgt steeds meer aandacht in het onderwijs. Theo Wismans schreef er op 3 juni 2008 een artikel over op deze site. Sedert die tijd dringt het op scholen steeds meer door dat leerlingen alleen kunnen leren wanneer ze gelukkig zijn. Dit tweede artikel over de ethiek van ons drievoudige brein gaat onder meer over geluk. Gevoelens van geluk worden namelijk door hormonale veranderingen opgewekt in het tweede brein, het zoogdierenbrein, onder invloed van prikkels uit onze omgeving.

 

In het vorige artikel hebben we gezien dat het reptielenbrein handelt vanuit de ethiek van de veiligheid. Overleven en je plaats in de pikorde zijn hierbij belangrijke doelen. Ons zoogdierenbrein werkt heel anders. Waarom heeft dit tweede brein zich bij alle zoogdieren en dus ook bij mensen ontwikkeld?

 

Ontstaan van het zoogdierenbrein
Het reptielenbrein kwam 500 miljoen jaren geleden tot stand. De reptielen konden zich honderden miljoenen jaren lang gemakkelijk staande houden. De aarde veranderde echter langzaam, maar toch gestaag. Onder evolutionaire druk ontstond zo’n 200 miljoen jaar geleden bij zoogdieren een nieuw systeem: het limbisch systeem. Dit systeem maakte de overlevingskansen groter. Alle “hogere dieren” hebben een limbisch brein, waarin het complexe emotionele en sociale gedrag huist dat reptielen missen. Dit gedrag vervangt de instinctieve impulsen uit het reptielenbrein niet, maar completeert en versterkt ze. Het limbische brein ontvangt impulsen vanuit het reptielenbrein en werkt deze informatie uit. Deze evolutionaire ontwikkeling gaf het zoogdier meer keuzes dan het reptiel en verhoogde daarom de overlevingskansen van zoogdieren. In de mens werken instinct (het reptielenbrein), emoties (het zoogdierenbrein) en intellect (het menselijk brein) samen om in elke situatie zoveel mogelijk keuzemogelijkheden te creëren. Daarom spreekt Paul D. MacLean (1992) van The Triune Brain.

 

Het emotionele brein
Het zoogdierenbrein zoekt zijn kracht, en dus zijn kansen om te overleven, in sociale verbondenheid; met elkaar ben je sterker. Emoties lijken wel bewuste gevoelens, maar het zijn lichamelijke reacties die ons van gevaar weg moeten leiden, liefst richting beloning. Emoties worden voortdurend in ons opgewekt, al zijn we ons daarvan meestal niet bewust.

 

Les in geluk
In het hierboven getoonde filmpje over lessen in geluk zien we hoe leerlingen van een tweede klas een opdracht krijgen om een door het lot aangewezen medeleerling positief te beschrijven. Een opdracht waarvan ik vind dat de docente midden in de roos heeft geschoten. Zoals we al eerder hebben gezien, bevinden de meeste kinderen in de tweede klas zich in het interpersoonlijke stadium van Kegan. Crone spreekt over het conformistische niveau. Leerlingen van die leeftijd voelen zich onzeker en proberen zich aan te passen aan de groep. Als kinderen uit die groep dan aardige dingen over je zeggen, geeft dat een goed gevoel, voel je je minder onzeker en dat is het begin van geluk.

23 REACTIES

  1. Weer terug van vakantie. Ik vond de tweet die me op dit artikel wees. Leuk om onderwijsvanmorgen weer te lezen en weer mee te kunnen doen. Ik heb ook meteen de vorige twee artikelen gelezen. Ik vond het wel wat vreemd te lezen dat geluk een biologisch verschijnsel is. Het geeft me een beetje het gevoel dat we eigenlijk gereduceerd worden tot een soort biologische apparaten waar ons bren en onze wil weinig over te zeggen hebben. Dat gaat mij wat ver. En misschien zit ik helemaal verkeerd te denken. Maar ik genoot van de geluksles en ik vind het een goed idee om het zelfbeeld van pubers op deze manier een duwtje in de rug te geven. Complimenten.

  2. Our holidays are over. We verlaten de UK zonder veel last te hebben gehad van de “riots”. Het blijft een mooi land en de mensen blijven beleefd en cool. Nog even over het zoogdierenbrein gelezen vanuit een land waar het reptielenbrein op sommige plaatsen de baas leek te zijn. Maar men komt weer tot bezinning. Het zoogdierenbrein neemt over. Mensen hebben spijt en vragen zich af waar dit gedrag vandaan kwam. Wij, lezers van onderwijsvanmorgen weten het: het reptielenbrein. Ook nu weer een verhelderend artikel van dr Witteman.

  3. Ik denk ook dat we van gelukskunde een prioriteit moeten maken. Het is eigenlijk zo vanzelfsprekend. Zorg dat docenten en leerlingen zich goed voelen op school, dan gaan ze vanzelf inzet tonen en zullen de prestaties verbeteren. Laten we er in het nieuwe schooljaar mee beginnen.

  4. Een school die zich primair richt op de belangen van de leerling kan de persoonlijke groei van het individu gundig beïnvloeden.
    Mentoren en docenten met de inzichten vanuit de psychologie, de onderwijskunde en de neurowetenschappen kunnen in dialoog met de leerling veel voor hem/haar betekenen. Inzichten dragen ertoe bij dat ern niet allen begrip is voor de typische situatie van de leerlingen, maar bieden ook handvatten ter ondersteuning.
    In de komende jaren gaat het mentoraat daarom een cruciale rol spelen. De mentor is de schakel tussen de school en de leerling.

  5. Ik heb het verschil tussen de beide oude breinen nog eens voor u samengevat;
    Op het niveau van de hersenstam (reptielenbrein) creëren we veiligheid. Dit deel van het brein handelt vanuit de Ethiek van de Veiligheid om de terminologie van Darcia Narvaez te gebruiken. Het gedrag is gericht op zelfbehoud door middel van veiligheid en dominantie binnen de groep. Dit deel van het brein is volgens MacLean 500 miljoen jaar oud en daarom het krachtigste deel van ons brein. Het is daarom veelal cognitief impenetrabel, hetgeen betekent dat de neo-cortex dit deel van het brein nauwelijks kan beïnvloeden. In de hersenstam spelen zich processen af die te maken hebben met het overleven van de soort en het individu.
    Op het niveau van het limbische systeem (zoogdierenbrein) wordt verbondenheid gecreëerd. Dit deel van het brein werkt vanuit de Ethiek van de Betrokkenheid volgens Narvaez. Het gedrag vanuit dit deel van het brein richt zich vooral op het onderhouden van relaties en sociale banden. Directe betrokkenheid uit zich in daden van wederkerigheid (“if you scratch my back, I’ll scratch yours”). Anders dan reptielen hebben zoogdieren een antwoord gevonden op de gevaren vanuit de omgeving door zich in groepen te organiseren. Dit groepsgedrag ziet men bij alle zoogdieren, dus ook bij primaten en bij mensen. Ze zijn daarom sociaal georganiseerd. Het limbische systeem is volgens MacLean 200 miljoen jaar oud. Het is zeer krachtig en heeft de neiging bezit te nemen van een persoon (door emoties overmand…). Het is echter bereikbaar via de neo-cortex.zoals we in het volgende artikel zullen zien.

  6. It is becoming increasingly clear that the ways we are rearing our children today are not the ways humans are designed to thrive. The ill effects of these missing ancestral practices are becoming evident as children’s well being in the USA is worse than 50 years ago (Heckman, 2008) and is among the worst in the industrialized world (20th in family and peer relationships and 21st in health and safety; UNICEF, 2007). We have epidemics of ADHD, anxiety and depression among the young, indeed all age groups (USDHHS, 1999). Too many children are arriving at school with poor social skills, poor emotion regulation, and habits that do not promote prosocial behaviors. I think we are confrontef by the samen problems both in the UK and in Europe.

  7. Ik snap uit dit artikel dat emoties ons vaak overheersen.Onze emoties gaan soms met ons op de loop. Ik heb wel eens gehoord van een langzame en snelle route. De laatste zal wel op paniek wijzen. Bij examens heb ik dat vroeger zelf meegemaakt. Dan wist ik niets meer. Ik zie het soms ook bij leerlingen. Hoe werkt dat en wat kan je er als docent aan doen?

  8. Pubers zitten vaak vol problemen. Het filmpje bij dit artikel laat een eenvoudige manier zien om kinderen een beter gevoel over zichzelf te krijgen. Zijn positieve emoties echt de brandstof van het leren of kan een docent beter streng en strikt zijn? Bij mij op school zijn de meningen verdeeld. Hoe zit dat bij jullie op school? Wie reageert?

  9. @Frans Terhorst, Hier een wat uitgebreide reactie. Daniel Golemann (1995) spreekt in zijn bekende boek Emotional Intelligence van “emotionele piraterij”. Wat gebeurt er? De bijnieren scheiden het hormoon cortisol af. Dit veroorzaakt een reeks fysieke reacties waaronder onderdrukking van het immuunsysteem, het spannen van de spieren, verdikking van het bloed en verhoging van de bloeddruk. Kortom: de perfecte reactie op een bedreiging van een slang. Deze reactie is ontstaan tijdens onze evolutie. Vele generaties geleden waren dit uitstekende aanpassingen in de confrontatie met wilde dieren. Grote kans dat de reactie gepaard ging met een eveneens felle reactie van het lichaam dat zich tegen de bedreiging te weer moest stellen. Maar parallel aan dit snelle systeem loopt ook een langzaam systeem dat veel later in de evolutie is ontstaan. Want de verkregen informatie wordt tegelijkertijd via de langzame, intelligente route naar de neocortex gezonden. De neocortex is, zoals we zullen zien, het deel van de hersenen dat ons in staat stelt tot zelfreflectie en ons het vermogen geeft om intelligent te leren.
    Want nadat je snel bent weggevlucht, realiseer je je dat deze slang niet geelzwart gestreept was. Je neocortex wikt en weegt en komt tot de conclusie dat je onterecht in paniek was geraakt. Wat heb je hieraan in je dagelijkse werk en leven? Eenvoudig: alle informatie die je ontvangt, kun je vaak beter via de langzame route laten verwerken. Over deze intelligente route gaan we het hebben in het komende artikel.

  10. Op de lerarenopleiding heb ik geleerd dat negatieve emoties je werkgeheugen in beslag nemen, zodat je minder kan leren. Dat klopt met mijn eigen ervaringen. Als ik me goed voel, gaat ook studeren beter. Ik denk dat het bij kinderen niet anders is.

  11. Margje – Ik las je tweet. Geluk is mooi, maar het moet wel binnen de perken blijven. We moeten vooral ook structuur bieden. Dat geeft veiligheid en hoort bij geluk.

  12. Margje – Voor zover ik me herinner, waren mijn beste leraren altijd strenge leraren. Mijn zus is het daar niet mee eens. Zij vond leraren en leraressen die empathisch waren de beste.

  13. @Margje en anderen. De reacties zijn nogal verschillend. Je ziet twee hoofdlijnen: A. zij die vinden dat de docent vooral empathisch moet zijn en B zij die vinden dat streng en strikt voorwaarden zijn. Ik denk dat het afhankelijk is van A. de behoeften van de leerlingen en B de behoeften van de leraar. In een gelukkige klas zijn beide partijen gelukkig. Introverte leerkrachten willen van nature rust en orde, en dat geldt ook voor introverte leerlingen. Extraverte leraren zijn meestal beweeglijker en drukker. Ik was vroeger een introverte leerling en ik had eerlijk gezegd de pest aan die drukke popi jopies (als jullie dit woord nog kennen uit de jaren 70). Maar ze waren populair bij de extraverte leerlingen. Zij genoten van de chaos in de klas. Nou eerlijk gezegd, ik niet. Ik zou zeggen: liefde, respect, veiligheid en structuur. Dat zag ik ook bij de Japanse leraar in http://www.onderwijsvanmorgen.nl/het-volwassen-brein-5

  14. Dit is een mooie discussie over leerlingen, docenten en geluk. Maar daar is wel een goede lokatiedirectie voor nodig. Die achter je staan als je het moeilijk hebt. Bij mij op school hangen ze de oren naar de ouders, als die klagen, zijn voor ons soms de rapen gaar. Waar ben ik aan begonnen, denk ik wel eens! Henk Witteman schrijft mooie en soms ook interessante verhalen. Maar de praktijk is helaas vaak anders.

  15. @Jan. Dat klinkt niet goed. Stuur me een mail via dit artikel en ik neem contact met je op. Misschien kan ik een luisterend oor bieden en/of een goed advies geven.

  16. Ik zou wel eens wat meer van de biologische kant van geluk willen weten. Ik heb zelf ook zitten zoeken en vond toen het volgende:
    Het geluksgevoel wordt geproduceerd door zogenaamde endorfines, op morfine gelijkende stoffen. Deze veroorzaken ook ‘het houden van’ gevoel. Genot wordt vooral veroorzaakt door biogenische aminen (dopamine). Vanuit biologisch oogpunt is er dus een scheiding te maken tussen genot en geluk.
    Andere voorbeelden van stoffen in onze hersenen die genot voortbrengen zijn serotonine, de stof die verliefdheid brengt, en adrenaline, welke in combinatie met dopamine een ‘kick’ geeft bij bijvoorbeeld bungee jumpen.
    Geluk wordt veroorzaakt door endorfine stoffen in je lichaam, het is het product van chemische lichaamsprocessen. Ik hoop wel dat er wat meer onder de zon is dan “chemisch geluk”. Wie heeft suggesties? Wie voelt zich gelukkig en waarom? Misschien kunnen we er wat van leren.

  17. Deze artikelen maken mij steeds nieuwsgieriger naar de biologische kant van geluk. Ik vond het volgende:
    Het geluksgevoel wordt geproduceerd door zogenaamde endorfines, op morfine gelijkende stoffen. Deze veroorzaken ook ‘het houden van’ gevoel. Genot wordt vooral veroorzaakt door biogenische aminen (dopamine). Vanuit biologisch oogpunt is er dus een scheiding te maken tussen genot en geluk.
    Andere voorbeelden van stoffen in onze hersenen die genot voortbrengen zijn serotonine, de stof die verliefdheid brengt, en adrenaline, welke in combinatie met dopamine een ‘kick’ geeft bij bijvoorbeeld bungee jumpen.
    Geluk wordt veroorzaakt door endorfine stoffen in je lichaam, het is het product van chemische lichaamsprocessen.
    Ik hoop echter dat er wat meer is dan chemische processen die mij gelukkig of ongelukkig kunnen maken. Zij er lezers die gelukkig zijn? Wil je eens vertellen aan de andere lezers hoe je dit doet? Misschien kunnen we van elkaar leren. Kan je geluk leren zoals Theo Wismans beweert?

  18. Margje en anderen – Streng en Strikt of empathisch? Deze vraag werd door Margje gesteld. De reacties zijn verdeeld. Toch ligt volgens mij de sleutel tot het succes bij GELUK. Als we het daarover eens zijn, hebben we al veel gewonnen. Vanuit deze serie redenerend moeten we eerst voldoen aan de basisbehoefte (reptiel): de leeromgeving moet VEILIG zijn. Zonder veiligheid geen geluk. Een leerling is veilig als hij weet dat er geen agressie op hem wordt gericht. Hij wordt niet gepest. Een andere vorm van veiligheid ligt in het beoordelingssysteem. Als een leerling zich heeft ingezet, zou hij er zeker van moeten zijn dat hij ook een voldoende scoort. Ik noem dit een expeditiemodel. Wie zich inzet, haalt het en wordt ook geholpen als het even niet goed gaat.. Zeker tot de derde klas zou dit het geval moeten zijn. Een puber in de leeftijd tot 15 jaar, mag redelijkerwijs wel verantwoordelijk zijn voor zijn INDET, maar noh niet voor zijn RESULTATEN. Ook dat is veilghied. Hier kom ik in de volgende weken nog uitgebreid op terug.

  19. Dear Mr. Witteman. I am studying your series of articles with a Dutch friend. We find them most interesting. I understand that this series is based on Dracia Narvaez Triune Brain Ethics. I read her article and i am pleased to quote some interesting lines:
    According to a hybrid model of emotional functioning, many of the emotional component systems in the brain come together as a function of learning: “…emotions are learned states constructed during early social development from more elemental units of visceral-autonomic experiences that accompany certain behavior patterns” (p. 44-5, Panksepp, 1998). The basic neural-emotion systems “generate an animal’s egocentric sense of well-being with regard to the most important natural dimensions of life” (ibid, p. 48). These systems provide the animal with potential solutions to basic issues of survival (how do I stay intact? How do I get what I need? How do I keep what I need? How do I get and keep social supports?).Ït is remarkable in my view that there is little difference with human behaviour. So even when Paul Dirac frew negative conclusions as to the validity of the Triune Brain theory in the article on the reptilian brain, I find it remarkable that humans have a gut feeling that the theory can at least be used as a workable metaphor.

  20. Myra en Anouk. Deze discussie doet me denken aan de reacties bij het vorige artikel, waar het ging over strenge leraren en meer empathische leraren. Natuurlijk is dit niet hetzelfde. Het gaat nu over veel toetsen en meer periodiek toetsen. Dat vele toetsen doet me denken aan strenge leraren. Die houden de sturing van het leerproces in eigen hand. Ze dwingen het leren als het ware af. Volgens mij kan dat verkeerd uitpakken voor de motivatie, omdat leerlingen nu niet uit zijn op kennis (intrinsiek) maar op goede cijfers (extrinsiek). Ik begrijp de term tweesnijdend zwaard. Een leerling die vanwege de beloofde beloning voor de hoge cijfers gaat, zal geneigd zijn veel uit het hoofd te leren. Sommige onderwijsmensen noemen dit “het lege vaten model”. Je gooit jezelf vol kennis. Deze kennis wordt uit het hoofd geleerd, dus via een oppervlakkige leerstijl, en is spoedig daarna weer vergeten. Klopt deze redenatie? Ik sprak erover met enkele collega’s vanmorgen in de docentenkamer. Dat “lege vaten model” sprak mij het meest aan.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here