Puberbrein 7 – Oefening baart geluk

30

Trouwe lezers zullen het filmpje herkennen van het artikel over intrapersoonlijke intelligentie dat ik schreef na een bezoek aan een les Gelukskunde van Theo Wismans van het Charlemagne College in Landgraaf. Dit artikel van bijna een jaar geleden is nog steeds zeer actueel en ik raad u aan het nog eens te lezen. Het is vooral zinvol, omdat we hier nader ingaan op de werking van het brein bij het ondervinden van, en het streven naar geluk. De titel van dit artikel is ontleend aan hoofdstuk 4 van het inmiddels beroemde boek van Lone Frank (2010): De vijfde revolutie.

Neurorevolutie in de klas
Lone Frank is een Deense neurobiologe die een reis maakt langs de voornaamste neurowetenschappers ter wereld. Uit haar bevindingen blijkt, dat we aan de vooravond staan van wat zij een neurorevolutie noemt. Wat hebben wij aan deze bevindigen in het onderwijs, in de klassenpraktijk van alle dag? Dit artikel beoogt het vak Gelukskunde vanuit een ander perspectief te bezien dan naar voren komt in het veel gelezen artikel van Theo Wismans. Theo doceert het vak vanuit een christelijk perspectief. Ik probeer aan dit perspectief een meer profane verklaring te geven en wel vanuit de razendsnel opkomende neurowetenschappen. Ik neem daarbij geen standpunt in, maar probeer vanuit deze wetenschappen een verklaring voor geluk te vinden. U zult merken dat beide perspectieven elkaar soms uitsluiten maar elkaar ook kunnen aanvullen. In de christelijke literatuur wordt het leven vaak beschreven als een tranendal, waar de mens doorheen moet om geluk te vinden. Ook Sigmund Freud beweerde in zijn Das Unbehagen in der Kultur, dat het geluk van mensen geen deel uitmaakt van het maatschappelijk plan. De Engelse filosoof Stuart Mill was van mening dat het beter is een ontevreden Socrates te zijn dan een tevreden dwaas. En Albert Einstein, ook niet de minste, schaarde Welzijn en Geluk onder de  doelen die te vergelijken zijn met de ambities van een varken  (Lone Frank, 2010). Maar tegenwoordig zien we in de westerse cultuur het streven naar geluk en welzijn niet langer als verdacht en eigenlijk dom. We zijn weer terug bij de hedonistische filosofie van de Oudheid: we mogen geluk en genot weer opnemen in onze levensdoelen.

Maar wat is geluk in de hoofden van mensen?
Geluk blijkt moeilijk te definiëren te zijn. Wikipedia geeft als een van de definities – “Gelukkig zijn is het tegengestelde van ongelukkig zijn, wat bestaat uit een gevoel van ontevredenheid, en vaak samengaat met depressie”. Een definitie dus vanuit het tegengestelde. Wordt geluk misschien genetisch bepaald? Er dienen zich immers ten aanzien van het verschijnsel geluk toch een aantal vragen aan: Hoe is het mogelijk dat je buurman, een man van middelbare leeftijd die niet getalenteerd en betrekkelijk arm is toch altijd zo tevreden en gelukkig blijkt te zijn? Hoe kan een knappe jonge actrice  die door haar aanbidders op handen wordt gedragen en alles heeft wat haar hartje begeert toch zo zuur en depressief zijn?

De geneticus David Lykken van de Universiteit van Minnesota publiceerde in 1998 een onderzoek naar geluk onder 4.000 Amerikaanse twee-eiige en een-eiige tweelingen en kwam tot de conclusie dat geluk voor 50% afhankelijk was van het erfelijk materiaal. Lone Frank sprak daarover met Richard Davidson, de koning van het geluksonderzoek. In 2006 rekende Time Magazine hem tot een van de 100 invloedrijkste denkers aller tijden.

Davidson heeft ontdekt dat het geluksniveau mogelijk voortkomt uit asymmetriëen in de hersenactiviteit. Kort gezegd heeft hij ontdekt dat de primaire locaties van geluk en tevredenheid zich bevinden in de linker prefrontale cortex. Wat blijkt? Het basishumeur, het ijkpunt, is de afspiegeling van de verhouding in activiteitsniveau tussen de linker- en de rechterhersenhelft. Hoe meer het activiteitsniveau opschuift naar links, hoe gelukkiger de individuele mens is. Dit geven MRI-scanners tenminste aan.

Wat betekent deze conclusie?
Zoals bekend bevindt de prefrontale cortex zich in het evolutionair jongste deel van ons brein. Dit deel wordt ook wel de regisseur of de stuurman genoemd. We hebben het al eerder gehad over het verschil tussen de linker- en de rechterhersenhelft. We weten dat de linkerhersenhelft zich meer richt op details en minder op de grote lijn. Richard Davidson heeft het geluksniveau gemeten van mediterende Tibetaanse monniken. Zij bleken zeer hoog op de factor geluk te scoren. Het activiteitsniveau in de linker prefontale cortex bleek veel sterker te zijn dan van de rechter prefontale cortex. Hij concludeerde dat de monniken door het mediteren in staat waren de negatieve emoties vanuit de amygdala te neutraliseren of tenminste te dempen. Hun ijkpunt schoof dus steeds op naar links.

Belangrijk voor onze leerlingen
Davidson stelt ook dat ons brein zo plastisch is (zie ook: M. Sitskoorn, 2006) dat pubers goed kunnen worden getraind in het nadenken over filosofische en existentiële vraagstukken. Gelukskunde, lessen in geluk, van S. Scholtes, T. Seeverens en T. Wismans biedt hiervoor een uitstekend handvat. Ik adviseer scholen vanaf de brugklas leerlingen te leren na te denken over alles wat belangrijk is voor hun leven en hierover samen met een docent filosofie (Gelukskunde) na te denken. Standaard, iedere week een uur, een schoolleven lang. Op deze manier leren zij  hun menselijke brein, de neocortex en dan met name de linker prefrontale cortex, de oudere en primitievere breinen te beheersen. Het zal leerlingen in staat stellen boven hun genetische basisniveau van geluk uit te stijgen.
Aarzel niet op dit artikel te reageren!

 

30 REACTIES

  1. Mr. Witteman. Wat een geweldig artikel. Hier kunnen veel mensen van leren. Mijn Nederlands is niet perfect, maar ik heb dit goed kunnen begrijpen. Wonderful! My compliments.

  2. Ik hoop dat organisaties voor Pasend Onderwijs dit artikel ook lezen. Daar zouden ze veel van kunnen opsteken. Een goed theoretische basis als fundament en daarna een meer dan prima uitvoering in de klas. Mooie les, Theo,

  3. Het is goed als Henk Witteman een pleidooi houdt voor meer reflectie. Als dit een basishoudng wordt van onze leerlingen zouden er mogelijk veel minder kinderen voor de verleidingen van sigaretten, alcohol en drugs vallen. Dit soort initiatieven zijn belangrijk, En bovendien… een leuke les.

  4. Beste Pim, Leefstijl kan heel goed gebruikt worden naast gelukskunde. Het gelukskundeprojekt wordt ook op veel scholen naast leefstijl gebruikt. Het kan ook een aanzet zijn tot het maken van doorlopende leerlijnen naar andere vakken. Verder is het een kompakt projekt waar zeker ook energyzers uit leefstijl gebruikt kunnen worden. Leefstijl heeft vorig jaar de Leefstijlpreventieprijs toegekend aan gelukskunde. Een uitermate boeiende samenwerking. Zelf heb ik de meerdaagse kursus leefstijl gevolgd en ik raad iedere school aan het hele personeel op Leefstijl te sturen. Het biedt een enorme broedstoof aan didaktische werkvormen en een juiste houding. Bedankt voor je opm.

  5. Ik was op 8 december bij de SBO-conferentie voor passend onderwijs. Iedereen was onder de indruk van de presentatie van Henk Witteman. Er werd flink nagesproken over zijn expeditiemodel. Lessen filosofie, gelukskunde zouden heel goed passen bij een model dat leerlingen mee neemt op expeditie naar hun eindexamen.

  6. De redactie werd attent gemaakt op een bericht in de Financiële Telegraaf met als kop: “Liever Rijkaard”. Hier volgt de tekst: Älle feministische golven ten spijt, het idee dat vrouwen financieel onafhanelijk willen zijn, is een volslagen mythe. Uit onderzoek van de London School of Economics blijkt dat vrouwen het liefste trouwen met een vent die meer geld verdient en hoger is opgeleid dan zijzelf. En dat gebeurt nu zelfs meer dan vijftig jaar geleden. Volgens onderzoekster Catherine Hakim gebruiken vrouwen het huwelijk als alternatief voor hun carriëre. In 1949 stapte 20% van de Britse vrouwen in het huwelijksbootje met een beter gesitueerde man, in de jaren ’90 was dat 38%. De rest van Europa, de VS en Australië kennen nagenoeg gelijke cijfers. Volgens Catherine Hakim durven veel vrouwen niet toe te geven dat ze een carriëre aan het aanrecht ambiëren. Het is immers politiek incorrect om te zeggen: Ik wil huisvrouw worden”.
    Dit is belangrijke informatie voor dit artikel als voor het artikel over de maand van de béta’s.

  7. Mijn puberdochter is opgenomen in een instelling voor intensieve jeugdzorg 7×24. Dit is nodig omdat ze niet meer in staat is het ware geluk zien. Ze loopt weg van huis om elders het geluk te zoeken. We hebben haar vandaag een gelukstasje gebracht. Vooral foto’s uit gelukkiger tijden. In de hoop dat ze daar iets aan heeft bij het terugvinden van haar geluk thuis.
    @Henk: Ik vat je uitleg bij gelukkiger worden bij het opschuiven naar links nog niet helemaal. Lees ik het goed dat je gelukkiger bent als je in staat bent je linkerhersenhelft goed te gebruiken? Ben je per definitie ongelukkiger wanneer je bij voorkeur je rechter hersenhelft gebruikt?

  8. Jeroen, nee dat bedoel ik niet. Het heeft niets met leerstijlen te maken. Ik zal het proberen eenvoudig te verklaren. In de rechterhersenhelft is een bepaalde mate van hersenaciviteit. Hoeveel hersenactiviteit in beide hersenhelften wordt genetisch bepaald. De verhouding tussen deze twee bepaalt het normale niveau van geluksgevoel. We noemen dit het ijkpunt. Wanneer vanuit de amygdala negatieve emoties komen, dan wordt de verhouding verstoord. Het ijkpunt is dan naar rechts opgeschoven. Je voelt je ongelukkiger worden. Door nadenken, mediteren, reflecteren zet de linkerprefrontale cortex een tegenactie in. Deze dempt de hersenactiviteit in de rechterhersenhelft en doet de activiteit in de linkerhersenhelft toenemen. Hierdoor verschuift het ijkpunt naar links en voelt de mens zich gelukkiger, omdat de (neo-cortex) de overhand krijgt over de lagere breinen (limbische systeem en hersenstam), respectievelijk ook wel zoogdierenbrein en reptielenbrein genoemd. Ratio wordt dus de baas over emotio.

  9. Theo Wismans, Jeroen en alle anderen. Theo bedankt voor het illustratieve filmpje dat voor zichzelf spreekt. Wat is de relatie tussen Theo en mij? Theo is een oud-leerling van me, lang geleden nog van de oude HBS. Ik heb zijn lessen in de praktijk gezien en was onder de indruk van de reacties van de leerlingen. Hij vroeg mij een wetenschappelijk fundament onder het concept Gelukskunde te leggen. We werken nu samen aan de introductie van het vak Gelukskunde in het EXPEDITIEMODEL dat wij samen met het APS aan het ontwikkelen zijn. Dochter van Jeroen en alle kinderen van Nederland: we zijn voor jullie aan de slag!

  10. Jeroen. Wat verschrikkelijk om dit mee te moeten maken. `ik denk dat alle lezers van onderwijsvanmorgen met je meeleven. Ik wens jou en je dochter heel veel sterkte. Gelukkig is ze in goede handen.

  11. Marga Pietersen. Hier volgen de voorafgaande vier revoluties, zoals die staan vermeld in de kaft van het boek:
    De eerste revolutie werd veroorzaakt door Copernicus die aantoonde dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is. De tweede begon met Darwin die aantoonde dat de mens niet meer is dan een takje aan de boom van de evolutie. Vervolgens ontdekte Freud dat de mens voornamelijk gedreven wordt door oerdriften. De vierde en meest recente revolutie werd veroorzaakt door Francis Crick en consorten, met de ontdekking van het DNA. De vijfde zal de neurorevolutie zijn, de brede acceptatie dat ons eigen bewustzijn “slechts” het resultaat is van miljarden neuronen die elkaar kleine stroomstoten geven. Tegenstanders zien dit als een aanval op spiritualiteit en religie, voorstanders als een nieuwe vorm van verlichting

  12. Redactie. Heel attent van u dat u zo uitvoering reageert op mijn vraag over de vijf revoluties. Ik wil u ook complimenteren voor uw citaat ui de Telegraaf – Liever Rijkaards. Het toont weer eens aan welke oude onbewuste processen ons leven beinvloeden. Ik heb het artikel gebruikt in mijn les maatschappijleer.

  13. Voor het ondervinden van geluk heb je inzet nodig, zo blijkt uit dit artikel. Geluk heeft echter ook een culturele component. En onder cultuur kan je bijvoorbeeld verstaan het geheel van opvattingen binnen een gemeenschap en het daaruitvolgend gedrag. Zo las ik vandaag een artikel in NRC Next, waarin werd gesteld dat voor de huidige twintigers en dertigers de drang naar individuele vrijheid moeilijk te combineren is met een liefdesrelatie. Ze hebben een zogeheten exitrelatie en hebben steeds in hun achterhoofd dat ze een deurtje moeten openhouden om uit de relatie weg te glippen mocht deze niet langer bevallen. Er zijn mensen die hun hele leven bij elkaar blijven en in staat zijn “lief en leed” te delen. Zij hebben beiden werkelijk ge-investeerd in elkaar en als dat goed is gegaan plukken hun kinderen daar de vruchten van. Zij hebben meer kans om evenwichtige en gelukkige mensen te worden. Maar wat te zeggen van de vele relaties die na korte tijd stranden omdat de koek op is? En nu citeert het artikel de showbizzman Henny Huisman, nog steeds gelukkig getrouwd. Volgens Henny was er helemaal geen koek, hooguit karton.

  14. Redactie – Theo Wismans. Het was goed een stukje te lezen uit de Reformatorische hoek. Ik kom uit een andere Christelijke hoek met uiteindelijk toch dezelfde bijbelse wortels. Wat dat betreft zijn we broeders en zusters.Op internet kwam ik een pelgrim tegen die mij uitnodigde mee te gaan naar Santiago de Campostela. Naar dit pelgrimsoord trekken jaarlijks tienduizenden mensen op zoek naar Geluk. Sanne Vos heette die pelgrim en zij noemt de tocht in haar boek HET GELUK WANDELT MEE.
    Zij is op weg naar Santiago de Compostela. Hartje winter dwars door Spanje. Rugzak op en lopen maar, duizend kilometer moederziel alleen. Tijd genoeg dus om na te denken, ervaringen genoeg voor een heel leven. Sanne Vos beschrijft haar tocht. Ze geeft je het gevoel alsof je met haar meeloopt door het Spaanse landschap. Ze laat je soms lachen en huilen tegelijk. En als ze je aanbiedt om het laatste stukje op haar rug mee te liften, grijp die mogelijkheid dan met beide handen aan. “Lieverds, welkom! Fijn dat jullie er zijn, we lopen samen! Wèl in stilte graag, dat werkt het best.”
    De titel trof me. Want waarom gebruikt ze niet als titel “Op weg naar Geluk?” Alsof Geluk een zoektocht is! Nee, geluk loop met je mee, het is bij je, zoals het bij de kinderen is van de klas van Theo Wismans. Het is niet Theo die het geluk vertegenwoordigt, maar het is de docent, de omgeving die het reeds aanwezige geluk bij de kinderen activeert. Daarom vind ik het een goede en leerzame les en vind ik dit een boeiend artikel. Dit soort artikelen brengen evenwicht tussen de rationaiteit van alle dag en het zoeken van de mens naar de diepere zin van het bestaan.

  15. mijn broer en schoonzus hebben deze tocht ook gemaakt, te voet vanuit de omgeving van Haarlem. Hun verslag komt overeen. Het geluk liep met hen mee. Wat wil je als je drie maanden ui je dagelijkse omgeving bet en alle tijd hebt om met elkaar van gedachten te wisselen. Dit wisselen van gedachten, dit reflecteren leidt en inderdaad toe dat negatieve ervaringen opnieuw worden gedefinieerd en de ratio de kans krijgt greep te krijgen op de negatieve emoties vanuit ons binnenste. Wekelijks gelukskunde biedt deze mogelijkheid ook en zal onze leerlingen weerbaarder te worden.

  16. Aan alle trouwe lezers en in het bijzonder aan Theo Wismans en Jan Steenhuis en aan de docenten van Thorbecke TVO, afdeling Hoofdweg.
    Soms heb je ervaringen die je graag met anderen wilt delen. Wat dat betreft ben ik een bevoorrecht mens, omdat ik veel mag delen met collega’s op deze prachtige site en regelmatig op scholen wordt uitgenodigd. Vanmorgen kreeg ik van een bevriende collega uit het hoge noorden, Jan Steenhuis, een link toegestuurd over GELUK op een Japanse school met een link naar een prachtige documentaire: http://www.ikki.nl/groepen/OnderWijs_/1872-children_full_of_life_bijzondere_documentaire . Bekijk deze ontroerende documentaire die zo goed aansluit bij het onderwerp van dit artikel, GELUK. Natuurlijk, het speelt zich niet af in Nederland, maar in Japan, en er zijn culturele verschillen. Maar geluk en menselijkheid overstijgen culturen en wij kunnen het waardevolle hiervan allemaal inzien. Misschien zegt u “dit komt in Nederland niet voor”. Dat klopt, niet in deze vorm. Maar ook in Nederland kom je op scholen prachtige vormen van intensieve betrokkenheid bij leerlingen tegen. Zo was ik afgelopen vrijdag uitgenodigd om een studiedag te geven op Thorbecke TVO in Rotterdam, afdeling LWOO. Ik heb enkele lessen bijgewoond en daarna met een 50 tal docenten gekeken naar hun lesmodel – de Zevensprong. Het was een inspirerende en geïnspireerde bijeenkomst. Zowel in de klas als tijdens de studiedag toonden alle docenten – zonder uitzondering – hun betrokkenheid bij hun leerlingen. Hier geen spoortje van lethargie, onvrede en “het zal mijn tijd wel duren”. Het geluk was te merken in de hele school. In de klassen toonden deze kansarme leerlingen dat zij ambities hadden en verder wilden en daarvoor bereid waren zich in te zetten. Dankzij hun leraren konden zij weer in zichzelf geloven.

  17. Nogmaals het ontroerende filmpje. Hier is goed te zien hoe deze Japanse kinderen samen met hun leraar rouw verwerken. Het is eigenlijk op dezelfde manier waarop in GELUKSKUNDE emoties worden gedeeld. Het komt ook overeen met de wetenschappelijke theorie van dit artikel, al lijkt het me nu niet gepast de emoties van de kinderen en de verwerking ervan hier wetenschappelijk te verklaren. Voor alle zekerheid geef ik nogmaals de link:
    http://www.ikki.nl/groepen/OnderWijs_/1872-children_full_of_life_bijzondere_documentaire

  18. Theo Wismans. Ik heb uw les met aandacht gevolgd. U bent een rasdocent. Dat is duidelijk. Ik proef de liefde voor het vak en de sympathie voor de leerlingen. U heeft ongetwijfeld ook het artikel gelezen van Hr. Witteman over homo’s. Bespreekt u homoseksualitieit ook tijdens uw lessen gelukskunde? Hoe reageren leerlingen hierop? Hoe staan de ouders hierin?

  19. Eigenlijk is het vreemd dat het streven naar geluk voor de kinderen op geen school (voor zover ik weet) als primaire doelstelling wordt genoemd. Ik hoop dat een nieuw vak als GELUKSKUNDE hierin verandering brengt,

  20. Beste Simon, In de hele opbouw van gelukskunde zit een lijn vanuit het idee dat iedereen er mag zijn. Er zijn vele oefeningen waarin de kids de kans krijgen dit te ontdekken. Je x faktor is 10. De school heeft daardoor veel minder problemen met thema’s als pesten, homo en allochtonen discriminatie. Iedere leerling heeft zo het gevoel dat de school hen een warmbad geeft. Dat is de essentie van een goede school. Moet gedragen worden door de leraren, direktie, ouders,bestuur. Het unieke van deze school, het Charlemagnecollege in Landgraaf is dat door deze manier van aanpak er ook weer nieuwe modules ontstaan. Kijk maar naar Slimmerkunde dat het vervolg is op Gelukskunde.
    Slimmerkunde heeft ook een site http://www.slimmerkunde.nl

  21. Surfend over het world wide web, kwam ik de volgende tekst tegen die ik graag met de lezers wil delen:Positief denken is niet moeilijk. Je hoeft alleen maar te denken aan wat je wilt. Als je negatief denkt, kun je ook positief denken. Je draait het alleen maar om. Met wat oefening gaat dit makkelijker, want positieve gedachten versterken elkaar.
    Positief denken is heel simpel denken aan wat je wilt. Niets meer en niets minder. Negatief denken is denken aan alles wat je niet wilt. Klinkt eenvoudig, nietwaar?
    Een positieve gedachten is een gedachte aan alles dat je fijn vindt. Aan alles dat je een goed gevoel geeft. Aan alles wat je wilt ervaren. Zeg me niet dat je daar niet aan kunt denken – dat kan iedereen. Zolang je denkt aan wat je wilt, heb je prettige gedachten en daardoor een goed gevoel. Dan ben je automatisch positief. Iedereen kan dit, ongeacht achtergrond of ervaring.

  22. Hr. Witteman. Ik ben al enkele malen uw naam tegen gekomen in relatie met het expeditiemodel. Ik heb min of meer begrepen wat u daaronder verstaat. Zou het bevorderen van gevoel van geluk en veiligheid niet een eerste doelstelling in zo’n model moeten zijn? Volgens mij zijn gelukkige kinderen meer gemotiveerd en meer bereid zich in te zetten. Denkt u ook niet? Angst verlamt en geluk geeft vleugels, niet waar?

  23. Theon Wismans en alle lezers die op zoek zijn naar geluk. Henk Witteman gaat vaak terug op het werk van Louann Brizendine. Zij is een neuropsychiater aan de Universuity of California en zoekt naar de hormonale achtergronden van o.a. geluk. Zo schijft zij dat knuffelen bijvoorbeeld een belangrijke rol speelt. Onderzoek door Louann Brizendine, een neuropsychiater aan de Universiteit van Californië, geeft overtuigend aan hoe snel de binding plaatsvindt. Maar zij ontdekte ook – en dit was nieuw – dat oxytocine bij vrouwen voor een gevoel van vertrouwen zorgt in de persoon waarmee zij lichamelijk contact heeft. Dit vertrouwen is uiteraard van vitaal belang voor een gezonde relatie, maar een uiterst belangrijke vraag is wel met wie je deze relatie wilt! In een experiment waarbij omarmd en geknuffeld werd bleek dat er na zo’n twintig seconden al oxytocine in de hersenen wordt afgegeven, dat de binding tussen de knuffelaars al is vastgelegd en de ‘vertouwens-circuits’ van de hersenen al zijn geactiveerd.
    Schrijvers waarschuwen dan ook dat vrouwen zich niet zomaar door iemand moeten laten knuffelen, tenzij ze van plan zijn om diegene te vertrouwen. Aanraken, staren, positieve emotionele interactie, kussen en een orgasme stimuleren ook de afgifte van oxytocine. Daar komt bij dat men in dit verband heeft ontdekt dat (net als dopamine) ook oxytocine waardeneutraal is en een onwillekeurig proces activeert dat niet kan onderscheiden tussen een zogenaamde one night stand (kortstondig, eenmalig seksueel contact) en een partner voor het leven. De wetenschappers waarschuwen dat het brein van de vrouw haar zo kan misleiden en verblinden dat zij in een ongezonde relatie kan zitten, terwijl ze denkt dat het een goede relatie is vanwege het fysieke contact en de oxytocine-respons die daardoor wordt opgewekt.
    Vasopressine, de mannelijke tegenhanger van oxytocine, speelt een rol bij veel lichamelijke functies, zoals bloeddrukregulatie en – door z’n invloed op de nierfunctie – bij de vochtregulatie in het lichaam. In relaties zorgt vasopressine voor de seksuele binding met een partner, maar ook voor de binding tussen vader en kind. Als een man en een vrouw een sterke emotionele band hebben, blijkt dat de kinderen een grotere kans hebben dat ze door hun beide natuurlijke ouders worden opgevoed (dit komt onder andere door de nu aangetoonde neurofysieke band die ouders met hun kinderen hebben).

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here