Een aantal mensen heeft belangrijke invloed gehad op het Nederlandse onderwijsstelsel. Zonder hen had de klas van nu er heel anders uitgezien. Een van hen is minister Jan Terpstra, bekend van zijn bezuinigingen en zijn rol in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Bezuinigingen, grote klassen en het TNO
1929 was geen fijn jaar om aan te treden als minister van onderwijs. In dat jaar vond de Beurskrach plaats: de crash van de Amerikaanse beurs. Hoewel het een paar jaar duurde voordat de crisis ook écht merkbaar was in Nederland, betekende dit wel dat minister Terpstra moest bezuinigen.
Hoe deed deze minister dat? Hij verhoogde het aantal leerlingen in de klas tot 50 à 55 leerlingen! Dat is in de huidige tijd onvoorstelbaar, maar Terpstra deed het. Verder verlaagde hij de salarissen van het onderwijspersoneel. Stevige besluiten, die leidden tot een kleine krimp van de steeds groeiende onderwijsbegroting.
De onderwijssector zal zeker niet blij geweest zijn met de maatregelen van de minister. Toch had Terpstra wel degelijk een onderwijshart. De financiële crisis maakte het hem echter onmogelijk om positievere maatregelen in te voeren, zoals het mbo vastleggen in de wet. Ondanks de economisch slechte tijden slaagde Terpstra er wel in om TNO op te richten, het onderzoekscentrum dat tot op de dag van vandaag onderzoek doet naar natuurwetenschappen.
Onverwacht minister van Onderwijs
Jan Terpstra werd in 1888 in Groningen geboren. Hij begon zijn carrière als onderwijzer op een christelijke school. Later werd hij directeur van de Bond van Vereenigingen van Christelijk middelbaar en voorbereidend hoger en middelbaar onderwijs. In 1929 werd hij benaderd om minister van onderwijs te worden. Terpstra was de derde kandidaat die hiervoor werd gevraagd. De eerste kandidaat aarzelde te lang en de tweede was niet bereikbaar door een telefoonstoring!
Geluk of niet: Terpstra accepteerde de positie van minister van onderwijs. Hoewel hij weinig politieke ervaring had, had hij wel een juridische achtergrond, hij was meester in de rechten, en natuurlijk had hij kennis van het onderwijsveld. Daarmee gewapend ging hij in 1929 aan de slag.
Schoolverzet
Mensen beschreven Terpstra als een vriendelijke en integere man. Na zijn ministerschap, dat duurde tot 1933, bewees hij zijn integriteit toen hij tijdens de oorlog deelnam aan het Schoolverzet.
De komst van de Duitse bezetters in 1940 betekende beperking van de vrijheden van schoolbesturen. De Duitsgezinde minister van onderwijs wilde controle over de benoeming van nieuwe leraren. Hiertegen kwamen 1500 van de 2000 (!) schoolbesturen in verzet, onder het mom: ‘Vijand, de handen af, van onze scholen!’
Dit verzet was niet zonder gevolgen. Betrokkenen, onder wie Jan Terpstra, werden door de Duitsers opgepakt. Samen met andere vooraanstaande Nederlanders verbleef hij van 1942 tot 1944 in het gijzelaarskamp in Sint-Michielsgestel. Na de Tweede Wereldoorlog was Terpstra tot zijn dood in 1952 lid van de Tweede Kamer.
Erfenis van Terpstra
Jan Terpstra heeft geen onuitwisbare indruk achtergelaten in het onderwijsveld. Wel geeft zijn loopbaan de tijdsgeest van de jaren dertig en veertig weer. Terpstra liet zien dat hij onder grote financiële druk scherpe en impopulaire keuzes durfde te maken en later stond hij pal voor de onafhankelijkheid van het onderwijs. Jan Terpstra deed wat hij dacht dat goed was, zoals veel mensen in het onderwijs doen.
Meer lezen?
Eerder verschenen op Onderwijs van Morgen
