Goed observeren in de rekenles gaat verder dan afvinken of een antwoord goed of fout is. Het laat zien hoe een kind denkt, welke strategie het gebruikt en waar het vastloopt. Rekenspecialist en auteur Peter Harkink benadrukt dat gericht observeren geen extra taak is, maar een cruciaal onderdeel van effectief rekenonderwijs: ‘Goed observeren helpt je precÃes te zien wat een kind nodig heeft en dat maakt je onderwijs passender en preventiever.’
Peter Harkink is onderwijskundig adviseur rekenen-wiskunde en instructiekwaliteit. Hij is voormalig leerkracht en rekencoördinator, en sinds 2024 een van de concept auteurs van rekenmethodes Pluspunt 4, De wereld in getallen 5 en Rekenroute.
Wie alleen naar toetsresultaten of stoplichtkleuren in een dashboard kijkt, ziet slechts een momentopname. Door ook het proces te bekijken – zoals het denken, tekenen, strategiegebruik en redeneren – ontstaat een veel rijker beeld. ‘Toetsen laten alleen zien of een antwoord klopt. Observeren laat zien wáárom iets lukt of niet,’ zegt Harkink.
Kijken naar het denken, niet alleen naar het antwoord
Een goed rekenantwoord betekent niet automatisch dat een kind het ook begrijpt. Observeren is preventief werken. Je wacht niet tot iets misgaat, je ziet het al vóórdat het fout gaat, zegt Peter Harkink. Je kunt dan op tijd ingrijpen en voorkomt problemen die zich opstapelen als basisvereisten niet goed worden beheerst. Gericht observeren levert volgens hem dan ook drie belangrijke voordelen op:
- Dieper inzicht in rekenstrategieën
‘Niet wát kinderen rekenen, maar hoe ze rekenen. Gebruiken ze sprongen op de getallenlijn, tellen ze nog op hun vingers of slaan ze stappen over?’ - Gerichte vervolgacties
‘Observaties geven richting: wie heeft extra instructie nodig? Wie kan versnellen? Wie heeft een andere aanpak nodig?’ - Betere leerresultaten én meer eigenaarschap
‘Wanneer leerkrachten het rekenproces van het kind begrijpen, kunnen leerkrachten beter inspelen op het denken en redeneren van het kind. Dat versterkt het zelfvertrouwen en de zelfstandigheid van kinderen.’
Gericht observeren: weten waar je naar kijkt
Kijken is niet hetzelfde als observeren. Harkink: ‘Je moet vooraf bepalen: wat wil ik hier zien of horen als een kind het begrijpt? Welke stappen wil ik volgen? Wat zou ik moeten zien als het kind het snapt?’ Praktisch betekent dit:
- Veel observatievragen stellen op de drie assen van het drieslagmodel. (zie kader)
- Kinderen hardop laten denken of uitleggen wat ze doen.
- In tweetallen werken: de één denkt hardop, de ander noteert.
- Wisbordjes inzetten tijdens instructie om strategieën en denkprocessen zichtbaar te maken.
- Rekenschriften gebruiken, zodat denkstappen en strategieën terug te zien zijn.
- Tijd nemen om gericht te kijken naar het aanpakgedrag van kinderen:
Observeren of een kind een bewerking kan uitvoeren op verschillende handelingsniveaus (handelingsmodel) en observeren of een fase van het hoofdfasenmodel is afgerond, voordat je naar de volgende fase gaat.
Het drieslagmodel als observatiekompas
Harkink werkt veel met het drieslagmodel, dat helpt te kijken naar drie cruciale aspecten van betekenis verlenen, uitvoeren en reflecteren binnen rekenen. Toetsen meten vooral de onderste as. ‘Observatie geeft zicht op alle drie de assen. Dat is waar je het echte begrip ontdekt.’
Rechter as – betekenisverlening
‘Kan het kind zelfstandig een som bedenken bij een verhaal? Kan het een tekening of schets maken bij het verhaal? Begrijpt het wat de getallen in de som betekenen? Waarom is dit een minsom? Kan het bij een kale som een verhaal bedenken?’
Onderste as – uitvoeren van de bewerking
‘Kan het de som op formeel niveau uitvoeren? Gebruikt het een efficiënte strategie? Zo niet, lukt het met materiaal of eenvoudiger getallen?’
Linker as – reflectie op de uitkomst
‘Weet het kind wat het antwoord betekent? Koppelt het kind het antwoord terug naar het verhaal? Controleert het of het logisch is?’
Van theorie naar praktijk
‘Het gaat niet om harder werken, maar om gerichter kijken. Je ziet veel meer als je weet wat je wilt zien,’ legt Harkink uit. In de praktijk betekent dit dat je tijdens de les bewust keuzes maakt over waar je je op richt. ‘Tijdens de geleide instructie en de zelfstandige verwerking kijk en luister je naar de aanpak van de kinderen. Worden de juiste strategieën op de juiste manier gebruikt? Kan het kind echt antwoord geven op mijn vragen? Kijk dus niet alleen naar het uiteindelijke antwoord.’
Ook raadt hij aan van tevoren gerichte controlevragen te bedenken en na de verlengde instructie en (tijdens) een ronde door de klas direct korte notities te maken in het draaiboek. Samen observeren met een collega kan daarnaast veel opleveren. ‘Vraag eens aan een intern begeleider of rekencoördinator: zie jij hetzelfde als ik? Twee paar ogen geven veel rijkere informatie,’ zegt hij. Zo wordt observeren geen losse extra taak, maar een geïntegreerd onderdeel van het rekenonderwijs.
Methodes gebruiken als observatie-instrument
Harkink is een van de conceptauteurs van Pluspunt 4 en De wereld in getallen 5. Volgens hem sluit observatie naadloos aan bij deze methodes: ‘Deze methodes zijn gebouwd op het handelingsmodel, hoofdfasenmodel en drieslagmodel. Als leerkracht moet je checken: staan de kinderen al op dit niveau? Anders geef je steeds opnieuw uitleg op een niveau dat niet landt.’
Het gaat volgens Harkink dan ook niet om vasthouden of loslaten van de methode, maar vooral weten wanneer je wat inzet. En observatie maakt dat mogelijk. Het draaiboek bij Pluspunt 4 en De wereld in getallen 5 helpt de leerkracht haar observaties een plek te geven en vervolgacties te noteren. Uiteindelijk gaat het om deze vervolgactie; ‘want observeren heeft pas waarde als je er ook iets mee doet. Anders kijk je alleen, maar verander je niets!’
Alles over rekenen op één plek
Ben je op zoek naar extra inspiratie, handige downloads of verdiepende achtergrondartikelen over rekenen? Op de vakpagina rekenen vind je alles wat je nodig hebt voor afwisselende en betekenisvolle rekenlessen; van praktische lessuggesties tot actuele inzichten.
Dit artikel is mede mogelijk gemaakt door de makers van De wereld in getallen en Pluspunt.
